ରାଜା ତୁ ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସାର୍ଧଂ ତଥା ସର୍ଵୈଃ ସୁହୃଦ୍ଗଣୈଃ। ଅଶେତ ତାଂ ନିଶାଂରାଜନ୍ଦୁଃଖଶୋକସମାହିତଃ
ରାଜା, ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ, ସେ ରାତିଟି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଡୁବି ଅତିବାହିତ କଲେ।
ପ୍ରଭାତାଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ତେଷାମକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣାମ୍। ଵନଂ ଯିଯାସତାଂ ଵିପ୍ରାସ୍ତସ୍ଥୁର୍ଭିକ୍ଷାଭୁଜୋଽଗ୍ରତଃ। ତାନୁଵାଚ ତତୋ ରାଜା କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ପ୍ରଭାତ ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ଅପରାଧହୀନ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଭିକ୍ଷା ଖାଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଉ ହେଲେ। ତାପରେ କୁନ୍ତୀର ପୁଅ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵଯଂ ହି ହୃତସର୍ଵସ୍ଵା ହୃତରାଜ୍ଯା ହୃତଶ୍ରିଯଃ। ଫଲମୂଲାମିଷାହାରା ଵନଂ ଯାସ୍ଯାମ ଦୁଃଖିତାଃ
ଆମେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ରାଜ୍ୟ ଓ ମହିମା ହରାଇଛୁ। ଫଳ, ମୂଳ ଓ ମାଂସ ଖାଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
ଵନଂ ଚ ଦୋଷବହୁଲଂ ବହୁଵ୍ଯାଲସରୀସୃପମ୍। ପରିକ୍ଲେଶଶ୍ଚଵୋ ମନ୍ଯେ ଧ୍ରୁଵଂ ତତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି
ଜଙ୍ଗଲରେ ବହୁତ ଅପଦ୍ରବ, ବହୁତ ବନ୍ୟପଶୁ ଓ ସାପ ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ହେବ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ପରିକ୍ଲେଶୋ ଦୈଵତାନ୍ଯପି ସାଦଯେତ୍। କିଂପୁନର୍ମାମିତୋ ଵିପ୍ରା ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ ଯଥେଷ୍ଟତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇପାରେ; ତେଣୁ ମୋ ପାଇଁ କେତେ ଅଧିକ। ଏହି କାରଣରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆପଣମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଫେରିଯାଆନ୍ତୁ।
ଗତିର୍ଯା ଭଵତାଂ ରାଜଂସ୍ତାଂ ଵଯଂ ଗନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତାଃ। ନାର୍ହଥାସ୍ମାନ୍ପରିତ୍ଯକ୍ତୁଂ ଭକ୍ତାନ୍ସଦ୍ଧର୍ମଦର୍ଶିନ
ରାଜା, ଆପଣ କେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଠିକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଆପଣ ଆମେ ଭକ୍ତ ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଆମକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସ୍ନେହକର୍ମାଣି ଭକ୍ତେଷୁ ଦୈଵତାନ୍ଯପି କୁର୍ଵତେ। ଵିଶେଷତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ସଦାଚାରାଵଲମ୍ବିଷୁ
ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ବିଶେଷକରି ସଦାଚାର ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ।
ମମାପି ପରମା ଭକ୍ତିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ସଦା ଦ୍ଵିଜାଃ। ସହାଯଵିପରିଭ୍ରଂଶସ୍ତ୍ଵଯଂ ସାଦଯତୀଵ ମାମ୍
ଦ୍ବିଜମାନେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତି ରଖିଛି; ଏମିତି ସହାୟମାନଙ୍କୁ ହରାଇବା ମୋତେ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି।
ଆହରେଯୁର୍ହି ଯେ ସର୍ଵେ ଫଲମୂଲମୃଗାଂସ୍ତଥା। ତ ଇମେ ଶୋକଜୈର୍ଦୁଃଖୈର୍ଭ୍ରାତରୋ ମେ ଵିମୋହିତାଃ
ଫଳ, ମୂଳ ଓ ମୃଗ ଜମା କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ମୋର ଭାଇମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଦ୍ରୌପଦ୍ଯା ଵିପ୍ରକର୍ଷେଣ ରାଜ୍ଯାପହରଣେନ ଚ। ଦୁଃଖାର୍ଦିତାନିମାନ୍କ୍ଲେଶୈର୍ନାହଂ ଯୋକ୍ତୁମିହୋତ୍ସହେ
ଦ୍ରୌପଦୀରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ଓ ରାଜ୍ୟ ହରାଇବାର ଦୁଃଖରେ ଆମେ ଏତେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଛୁ, ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ମୋର କ୍ଷମତା ନାହିଁ।
ଅସ୍ମତ୍ପୋଷଣଜା ଚିନ୍ତା ମା ଭୂତ୍ତେ ହୃଦି ପାର୍ଥିଵ। ସ୍ଵଯମାହୃତ୍ଯ ଵନ୍ଯାନି ତ୍ଵାନୁଯାସ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍
ମହାରାଜ, ଆମେ କେମିତି ଖାଇବାକୁ ପାଇବୁ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ନ ଆସୁ। ଆମେ ନିଜେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିବା ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିବା।
ଅନୁଧ୍ଯାନେନ ଜପ୍ଯେନ ଵିଧାସ୍ଯାମଃ ଶିଵ ତଵ। କଥାଭିଶ୍ଚାନୁକୂଲାଭିଃ ସହ ରଂସ୍ଯାମହେ ଵନେ
ଧ୍ୟାନ ଓ ଜପ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଭଲ ହେବାକୁ ଉପାୟ କରିବା। ଏବଂ ମନୋରଞ୍ଜକ କଥା କହି ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ସହଯୋଗରେ ଆନନ୍ଦ କରିବା।
ଏଵମେତନ୍ନ ସଂଦେହୋ ରମେଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସହ। ନ୍ଯୂନଭାଵାତ୍ତୁ ପଶ୍ଯାମି ପ୍ରତ୍ଯାଦେଶମିଵାତ୍ମନଃ
ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଦୁଃଖ ଦେଖି ମୁଁ ନିଜେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେବାକୁ ଚାହୁଁ।
କଥଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଵଃ ସର୍ଵାନ୍ସ୍ଵଯମାହୃତ୍ଯ ଭୋଜିନଃ। ମଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା କ୍ଲିଶ୍ଯତୋଽନର୍ହାନ୍ଧିକ୍ପାପାନ୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଜାନ୍
କିପରି ଆମେ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନିଜେ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିବା, ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଦେଖିବି? ଏପରି ଦିନରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପାପ କରି ଆନନ୍ଦରେ ଖାଇବା।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନୃପତିଃ ଶୋଚନ୍ନିଷସାଦ ମହୀତଲେ
ଏପରି କହି ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଭୂମିରେ ବସିଗଲେ।
ତମଧ୍ଯାତ୍ମରତୋ ଵିଦ୍ଵାଞ୍ଶୌନକୋ ନାମ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ। ଯୋଗେ ସାଙ୍ଖ୍ଯେ ଚ କୁଶଲୋ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏହି ସମୟରେ ଆତ୍ମସାଧନାରେ ଲଗ୍ନ, ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶୌନକ ନାମକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
ଶୋକସ୍ଥାନସହସ୍ରାଣି ହର୍ଷସ୍ଥାନଶତାନି ଚ। ଦିଵସେଦିଵସେ ମୂଢମାଵିଶନ୍ତି ନ ପଣ୍ଡିତମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନରେ ହଜାର ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶତ ଆନନ୍ଦର ଅବସର ଆସେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନରେ ଏହା ଆସେନାହିଁ।
ନ ହି ଜ୍ଞାନଵିରୁଦ୍ଧେଷୁ ବହୁଦୋଷେଷୁ କର୍ମସୁ। ଶ୍ରେଯୋଘାତିଷୁ ସଜ୍ଜନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଭଵଦ୍ଵିଧାଃ
ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ, ଆପଣଙ୍କ ପରି, ଜ୍ଞାନକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିବା, ଅନେକ ଦୋଷ ଥିବା, ମାନବ ମଙ୍ଗଳକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହେବେନାହିଁ।
ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗାଂ ବୁଦ୍ଧିମାହୁର୍ଯାଂ ସର୍ଵାଶ୍ରେଯୋଭିଘାତିନୀମ୍। ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିସମାଯୁକ୍ତାଂ ରାଜନ୍ସା ତ୍ଵଯ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ଏହି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବା, ଯାହା ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ, ରାଜା, ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ଶୁଶ୍ରୂଷା ଶ୍ରଵଣଂ ଚୈଵ ଗ୍ରହଣଂ ଧାରଣଂ ତଥା। ଊହାପୋହୋଽର୍ଥଵିଜ୍ଞାନଂ ତତ୍ଵଜ୍ଞାନଂ ଚ ଧୀଗୁଣାଃ
ଶୁଶ୍ରୂଷା, ଶ୍ରବଣ, ଗ୍ରହଣ, ଧାରଣ, ଅନୁମାନ, ଅପୋହ, ଅର୍ଥ ବୁଝିବା, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ—ଏହିଗୁଡିକ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ।
ଅର୍ଥକୃଚ୍ଛ୍ରେଷୁ ଦୁର୍ଗେଷୁ ଵ୍ଯାପତ୍ସୁ ସ୍ଵଜନେଷ୍ଵପି। ଶାରୀରମାନସୈର୍ଦୁଃଖୈର୍ନ ସୀଦନ୍ତି ଭଵଦ୍ଵିଧାଃ
ଧନ ଅଭାବ, ବିପଦ, ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ, ଶରୀର ଓ ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଅଶକ୍ତ ହେବେନାହିଁ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚାଭିଧାସ୍ଯାମି ଜନକେନ ଯଥା ପୁରା। ଆତ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନକରାଗୀତାଃ ଶ୍ଲୋକା ମହାତ୍ମନା
ଏବେ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆଗେ ଜନକ ମହାତ୍ମା ଗାଇଥିବା ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକ କହିବି, ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରେ।
ମନୋଦେହସମୁତ୍ଥାଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖାଭ୍ଯାମର୍ଦିତଂ ଜଗତ୍। ତଯୋର୍ଵ୍ଯାସସମାସାଭ୍ଯାଂଶମୋପାଯମିମଂ ଶୃଣୁ
ମନ ଓ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଏହି ସଂସାର ପୀଡିତ। ଏହି ଦୁଃଖର ଅଂଶିକ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାଧେରନିଷ୍ଟସଂସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛ୍ରମାଦିଷ୍ଟଵିଵର୍ଜନାତ୍। ଦୁଃଖଂ ଚତୁର୍ଭିଃ ଶାରୀରଂ କାରଣୈଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ
ରୋଗ, ଅପସନ୍ଗ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଅଭାବ—ଏହି ଚାରିଟି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦା ତତ୍ପ୍ରତିକାରାଚ୍ଚ ସତତଂ ଚାଵିଚିନ୍ତନାତ୍। ଆଧିଵ୍ଯାଧିପ୍ରଶମନଂ କ୍ରିଯାଯୋଗବଲେନ ତୁ
ଏହାର ପ୍ରତିକାର, ସଦା ଚିନ୍ତନ ଓ କ୍ରିୟା ଓ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆଧି ଓ ବ୍ୟାଧି ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ମତିମନ୍ତୋ ଵ୍ଯଥୋପେତାଃ ଶମଂ ପ୍ରାଗେଵ କୁର୍ଵତେ। ମାନସସ୍ଯ ପ୍ରିଯାଖ୍ଯାନୈଃ ସଂଭୋଗୋପନଯୈର୍ନୃଣାମ୍
ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଗରୁ ଶାନ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି, ମନ ପସନ୍ଦ କଥା ଓ ମନୋରଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।
ମାନସେନ ହି ଦୁଃଖେନ ଶରୀରମୁପତପ୍ଯତେ। ଅଯଃପିଣ୍ଡେନ ତପ୍ତେନ କୁମ୍ଭସଂସ୍ଥମିଵୋଦକମ୍
ମନର ଦୁଃଖ ଶରୀରକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଗରମ ଲୋହା ଦ୍ୱାରା ଘଡାରେ ରଖିଥିବା ପାଣି ଉତ୍ତାପିତ ହୁଏ।
ମାନସଂ ଶମଯେତ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନେନାଗ୍ନିମିଵାମ୍ବୁନା। ପ୍ରଶନ୍ତେ ମାନସେ ଦୁଃଖେ ଶାରୀରମୁପଶାମ୍ଯତି
ଏହିପରି ମନକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ। ମନର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଶରୀରର ଯନ୍ତ୍ରଣା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ମନସୋ ଦୁଃଖମୂଲଂ ତୁ ସ୍ନେହ ଇତ୍ଯୁପଲଭ୍ଯତେ। ସ୍ନେହାତ୍ତୁ ସଜ୍ଜତେ ଜନ୍ତୁର୍ଦୁଃଖଯୋଗମୁପୈତି ଚ
ମନର ଦୁଃଖର ମୂଳ ହେଉଛି ସ୍ନେହ, ଏହି କଥା ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ନେହ ଥିଲେ ପ୍ରାଣୀ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ସହିତ ଜଡିତ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ନେହମୂଲାନି ଦୁଃଖାନି ସ୍ନେହଜାନି ଭଯାନି ଚ। ଶୋକହର୍ଷୌ ତଥାଯାସଃ ସର୍ଵଂ ସ୍ନେହାତ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସ୍ନେହରୁ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସ୍ନେହରୁ ଭୟ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶୋକ, ଆନନ୍ଦ ଓ କ୍ଳାନ୍ତି — ସବୁ କିଛି ସ୍ନେହରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।