ଆଖ୍ଯାତା ଭୁଜଗାସ୍ତାତ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୋ ଦୁରାସଦାଃ। ଶାପଂ ତଂ ତେଽଭିଵିଜ୍ଞାଯ କୃତଵନ୍ତଃ କିମୁତ୍ତରମ୍
ହେ ପିତା, ପ୍ରବଳ ଓ ଦୁର୍ଜୟ ନାଗମାନଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲା। ସେମାନେ ଶାପକୁ ଜାଣି, କଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ?
ତେଷାଂ ତୁ ଭଗଵାଞ୍ଛେଷଃ କଦ୍ରୂଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହାଯଶାଃ। ଉଗ୍ରଂ ତପଃ ସମାତସ୍ଥେ ଵାଯୁଭକ୍ଷୋ ଯତଵ୍ରତଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶେଷ, କଦ୍ରୁଙ୍କୁ ଛାଡି, ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ତପସ୍ୟାରେ ଲାଗିଗଲେ। ସେ ବାୟୁ ଖାଇ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଗନ୍ଧମାଦନମାସାଦ୍ଯ ବଦର୍ଯାଂ ଚ ତପୋରତଃ। ଗୋକର୍ଣେ ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯେ ତଥା ହିମଵତସ୍ତଟେ
ଗନ୍ଧମାଦନ, ବଦରୀ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟ ଓ ହିମବନ୍ତ ପାହାଡ଼ର ତଟରେ ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ତେଷୁ ତେଷୁ ଚ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ତୀର୍ଥେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ। ଏକାନ୍ତଶୀଲୋ ନିଯତଃ ସତତଂ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ସେ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥାନରେ ସଦା ଏକାକୀ, ନିୟମିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଭାବେ ରହୁଥିଲେ।
ତପ୍ଯମାନଂ ତପୋ ଘୋରଂ ତଂ ଦଦର୍ଶ ପିତାମହଃ। ସଂଶୁଷ୍କମାଂସତ୍ଵକ୍ସ୍ନାଯୁଂ ଜଟାଚୀରଧରଂ ମୁନିମ୍
ସେ ଯେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ପିତାମହ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହ ଶୁଷ୍କ, ଚର୍ମ ଓ ସନ୍ଧି ଦୁର୍ବଳ, ମାଟିଆ କେଶ ଓ ବାର୍କ ଚିର ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ତମବ୍ରଵୀତ୍ସତ୍ଯଧୃତିଂ ତପ୍ଯମାନଂ ପିତାମହଃ। କିମିଦଂ କୁରୁଷେ ଶେଷ ପ୍ରଜାନାଂ ସ୍ଵସ୍ତି ଵୈ କୁରୁ
ପିତାମହ ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଶେଷଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ — 'ଶେଷ, ତୁମେ ଏହି କଣ କରୁଛ? ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ କର।'
ତ୍ଵଂ ହି ତୀଵ୍ରେଣ ତପସା ପ୍ରଜାସ୍ତାପଯସେଽନଘ। ବ୍ରୂହି କାମଂ ଚ ମେ ଶେଷ ଯସ୍ତେ ହୃଦି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
'ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଶେଷ, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ମୋତେ କହ।'
ସୋଦର୍ଯା ମମ ସର୍ଵେ ହି ଭ୍ରାତରୋ ମନ୍ଦଚେତସଃ। ସହ ତୈର୍ନୋତ୍ସହେ ଵସ୍ତୁଂ ତଦ୍ଭଵାନନୁମନ୍ଯତାମ୍
'ମୋ ସମସ୍ତ ଏକ ମାଆର ଭାଇମାନେ ମୂଢ଼ ମନର। ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ। ଦୟାକରି ଏହି ଅନୁମତି ଦିଅ।'
ଅଭ୍ଯସୂଯନ୍ତି ସତତଂ ପରସ୍ପରମମିତ୍ରଵତ୍। ତତୋଽହଂ ତପ ଆତିଷ୍ଠେ ନୈତନ୍ପଶ୍ଯେଯମିତ୍ଯୁତ
'ସେମାନେ ସଦା ଏକାପର ଉପରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନେ ପରି। ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଏହିପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଛି।'
ନ ମର୍ଷଯନ୍ତି ସସୁତାଂ ସତତଂ ଵିନତାଂ ଚ ତେ। ଅସ୍ମାକଂ ଚାପରୋ ଭ୍ରାତା ଵୈନତେଯୋଽନ୍ତରିକ୍ଷଗଃ
'ସେମାନେ ସଦା ବିନତା ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଆମର ଅନ୍ୟ ଏକ ଭାଇ, ବୈନତେୟ, ଆକାଶରେ ଚଳାଫେରା କରେ।'
ତଂ ଚ ଦ୍ଵିଷନ୍ତି ସତତଂ ସ ଚାପି ବଲଵତ୍ତରଃ। ଵରପ୍ରଦାନାତ୍ସ ପିତୁଃ କଶ୍ଯପସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେଠି ତାଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଘୃଣା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କାଶ୍ୟପ ନାମକ ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦର ଫଳରେ।
ସୋଽହଂ ତପଃ ସମାସ୍ଥାଯ ମୋକ୍ଷ୍ଯାମୀଦଂ କଲେଵରମ୍। କଥଂ ମେ ପ୍ରେତ୍ଯଭାଵେଽପି ନ ତୈଃ ସ୍ଯାତ୍ସହ ସଙ୍ଗମଃ
ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତପସ୍ୟାରେ ବସି ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡିବି; ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମୋର ମିଶଣ ନ ହେବ କିପରି, ଏହି ଚିନ୍ତା ମୋତେ ହେଉଛି।
ତମେଵଂ ଵାଦିନଂ ଶେଷଂ ପିତାମହ ଉଵାଚ ହ। ଜାନାମି ଶେଷ ସର୍ଵେଷାଂ ଭ୍ରାତୄଣାଂ ତେ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଏଭଳି କଥା କହିଥିବା ଶେଷଙ୍କୁ ପିତାମହ ବୋଲିଲେ, "ଶେଷ, ତୁମ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ କଣ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସବୁ ଜାଣିଛି।"
ମାତୁଶ୍ଚାପ୍ଯପରାଧାଦ୍ଵୈ ଭ୍ରାତୄଣାଂ ତେ ମହଦ୍ଭଯମ୍। କୃତୋଽତ୍ର ପରିହାରଶ୍ଚ ପୂର୍ଵମେଵ ଭୁଜଙ୍ଗମ
"ତୁମ ମାଆଙ୍କ ଅପରାଧର ଫଳରେ ତୁମ ଭାଇମାନେ ବଡ଼ ଭୟରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ, ଓ ସର୍ପ, ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଉପାୟ ହୋଇଯାଇଛି।"
ଭ୍ରାତୄଣାଂ ତଵ ସର୍ଵେଷାଂ ନ ଶୋକଂ କର୍ତୁମର୍ହସି। ଵୃଣୀଷ୍ଵ ଚ ଵରଂ ମତ୍ତଃ ଶେଷ ଯତ୍ତେଽଭିକାଙ୍କ୍ଷିତମ୍
"ତୁମ ଭାଇମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ; ଏବେ, ଶେଷ, ମୋଠାରୁ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛ, ମୋତେ କହ।"
ଦାସ୍ଯାମି ହି ଵରଂ ତେଽଦ୍ଯ ପ୍ରୀତିର୍ମେ ପରମା ତ୍ଵଯି। ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ତେ ଧର୍ମେ ନିଵିଷ୍ଟା ପନ୍ନଗୋତ୍ତମ। ଭୂଯୋ ଭୂଯଶ୍ଚ ତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଧର୍ମେ ଭଵତୁ ସୁସ୍ଥିରା
"ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି, ମୋର ତୁମପ୍ରତି ଅନେକ ପ୍ରେମ ଅଛି; ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମ ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ତୁମ ମନ ଏଭଳି ଧର୍ମରେ ସଦା ଅଟୁଟ ରହୁ।"
ଏଷ ଏଵ ଵରୋ ଦେଵ କାଙ୍କ୍ଷିତୋ ମେ ପିତାମହ। ଧର୍ମେ ମେ ରମତାଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ଶମେ ତପସି ଚେଶ୍ଵର
"ଓ ଦେବ, ଓ ପିତାମହ, ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ମୁଁ ଚାହୁଁଛି; ମୋର ମନ ଧର୍ମ, ଶାନ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦ ଲଭୁ।"
ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମ୍ଯନେନ ତେ ଶେଷ ଦମେନ ଚ ଶମେନ ଚ। ତ୍ଵଯା ତ୍ଵିଦଂ ଵଚଃ କାର୍ଯଂ ମନ୍ନିଯୋଗାତ୍ପ୍ରଜାହିତମ୍
"ଶେଷ, ତୁମ ଦମ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ମୁଁ ଖୁସି ହେଲି; ଏବେ, ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ, ତୁମେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।"
ଇମାଂ ମହୀଂ ଶୈଲଵନୋପପନ୍ନାଂ ସସାଗରଗ୍ରାମଵିହାରପତ୍ତନାମ୍ ତ୍ଵଂ ଶେଷ ସମ୍ଯକ୍ ଚଲିତାଂ ଯଥାଵ- ତ୍ସଂଗୃହ୍ଯ ତିଷ୍ଠସ୍ଵ ଯଥାଽଚଲା ସ୍ଯାତ୍
"ଏହି ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭରିଆ, ସାଗର, ଗ୍ରାମ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ସହରରେ ଶୋଭିତ; ଓ ଶେଷ, ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଭଲଭାବରେ ଧରି, ଏଭଳି ଭାବରେ ରଖ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଅଚଳ ରହିପାରିବ।"
ଯଥାଽଽହ ଦେଵୋ ଵରଦଃ ପ୍ରଜାପତି- ର୍ମହୀପତିର୍ଭୂତପତିର୍ଜଗତ୍ପତିଃ। ତଥା ମହୀଂ ଧାରଯିତାଽସ୍ମି ନିଶ୍ଚଲାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତାଂ ମେ ଵିଵରଂ ପ୍ରଜାପତେ
"ଯେପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିବା ପ୍ରଜାପତି, ପୃଥିବୀର ରାଜା, ଭୂତମାନଙ୍କ ନାୟକ, ଜଗତର ମାଳିକ କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଅଚଳ ଭାବରେ ଧରିବି, ଯଦି ପ୍ରଜାପତି ମୋତେ ଏକ ନିବାସ ଦେଇଥିବେ।"
ଅଧୋ ମହୀଂ ଗଚ୍ଛ ଭୁଜଙ୍ଗମୋତ୍ତମ ସ୍ଵଯଂ ତଵୈଷା ଵିଵରଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି। ଇମାଂ ଧରାଂ ଧାରଯତା ତ୍ଵଯା ହି ମେ ମହତ୍ପ୍ରିଯଂ ଶେଷ କୃତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
"ପୃଥିବୀ ତଳକୁ ଯାଅ, ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ସେ ନିଜେ ତୁମକୁ ଏକ ସ୍ଥାନ ଦେଇଦେବେ; ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ତୁମେ ଧରିବାରେ, ଶେଷ, ମୋପାଇଁ ବଡ଼ ଉପକାର କରିବ।"
ତଥୈଵ କୃତ୍ଵା ଵିଵରଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସ ପ୍ରଭୁର୍ଭୁଵୋ ଭୁଜଗଵରାଗ୍ରଜଃ ସ୍ଥିତଃ। ବିଭର୍ତି ଦେଵୀଂ ଶିରସା ମହୀମିମାଂ ସମୁଦ୍ରନେମିଂ ପରିଗୃହ୍ଯ ସର୍ଵତଃ
ଏଭଳି ଏକ ଖୋଲା କରି, ସେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଭୂମିର ନାୟକ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଭାଇ ଭାବରେ ଏଠାରେ ରହିଲେ; ସେ ଏହି ଦେବୀ ପୃଥିବୀକୁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି, ନିଜ ଶରୀରର ଅନେକ ତାଣ୍ଡା ଦେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଘେରି ରଖିଲେ।
ଶେଷୋଽସି ନାଗୋତ୍ତମ ଧର୍ମଦେଵୋ ମହୀମିମାଂ ଧାରଯସେ ଯଦେକଃ। ଅନନ୍ତଭୋଗୈଃ ପରିଗୃହ୍ଯ ସର୍ଵାଂ ଯଥାହମେଵଂ ବଲଭିଦ୍ଯଥା ଵା
"ତୁମେ ଶେଷ, ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଧର୍ମର ଦେବତା; କାରଣ ତୁମେ ଏକାଉଁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଅନନ୍ତ ତାଣ୍ଡା ଦେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଘେରି ଧରିଛ; ମୁଁ ଯେପରି କରିଛି, କିମ୍ବା ତୁମେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିରେ।"
ଅଧୋ ଭୂମୌ ଵସତ୍ଯେଵଂ ନାଗୋଽନନ୍ତଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ଧାସ୍ଯନ୍ଵସୁଧାମେକଃ ଶାସନାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଭୋଃ
ଏଭଳି, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅନନ୍ତ ପୃଥିବୀ ତଳେ ବସିଛନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏକାଉଁ ଏହି ବସୁଧାକୁ ଧରିଛନ୍ତି।
ସୁପର୍ଣଂ ଚ ସହାଯଂ ଵୈ ଭଗଵାନମରୋତ୍ତମଃ। ପ୍ରାଦାଦନନ୍ତାଯ ତଦା ଵୈନତେଯଂ ପିତାମହଃ
ତାପରେ ପିତାମହ ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ସହାୟ ଭାବରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଦିବ୍ୟ ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ଗରୁଡ଼କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ଅନନ୍ତେଽଭିପ୍ରଯାତେ ତୁ ଵାସୁକିଃ ସ ମହାବଲଃ। ଅଭ୍ଯଷିଚ୍ଯତ ନାଗୈସ୍ତୁ ଦୈଵତୈରିଵ ଵାସଵଃ
ଅନନ୍ତ ଯାଇଥିବା ପରେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାସୁକି ସର୍ପମାନେ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଭାବରେ ଅଭିଷେକିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିଥିଲେ।
ମାତୁଃ ସକାଶାତ୍ତଂ ଶାପଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵୈ ପନ୍ନଗୋତ୍ତମଃ। ଵାସୁକିଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ଶାପୋଽଯଂ ନ ଭଵେତ୍କଥମ୍
ମାଆଙ୍କଠାରୁ ଶାପ ଶୁଣି, ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବାସୁକି ଚିନ୍ତା କରିଲେ, କିପରି ଏହି ଶାପ ଲାଗୁ ନ ହେବ।
ତତଃ ସ ମନ୍ତ୍ରଯାମାସ ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହ ସର୍ଵଶଃ। ଐରାଵତପ୍ରଭୃତିଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ଧର୍ମପରାଯଣୈଃ
ତାପରେ ସେ ଏଇରାବତ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଏହି ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କଲେ।
ଅଯଂ ଶାପୋ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଵିଦିତଂ ଵସ୍ତଥାଽନଘାଃ। ତସ୍ଯ ଶାପସ୍ଯ ମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ଯତାମହେ
ଏହି ଶାପ ଯେପରି ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ତୁମେ ଜାଣିଛ, ହେ ନିର୍ମଳମନ୍ତି। ଏହି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ମିଳି ବିଚାର କରୁଛୁ ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛୁ।
ସର୍ଵେଷାମେଵ ଶାପାନାଂ ପ୍ରତିଘାତୋ ହି ଵିଦ୍ଯତେ। ନ ତୁ ମାତ୍ରାଽଭିଶପ୍ତାନାଂ ମୋକ୍ଷଃ କ୍ଵଚନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଶାପ ପାଇଁ କିଛି ଉପାୟ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ମାଆଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପରୁ କେଉଁଠିଓ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ।