ଵନଵାସମଦୁଃଖାର୍ହା ଦାରୁଣଂ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ। ଏତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣ ତପୋଧନ
ଯିଏ ଏମିତି ଦୁଃଖର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି—ସେ ଦାରୁଣ ଅରଣ୍ୟବାସ କେମିତି ଗ୍ରହଣ କଲେ? ହେ ତପସ୍ୱୀ, ଏହା ସବୁ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତରେ କହ।
ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଭୂରିଦ୍ରଵିଣତେଜସାମ୍। କଥ୍ଯମାନଂ ତ୍ଵଯା ଵିପ୍ର ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ
ଏହି ସମସ୍ତ କଥା, ଏମିତି ଧନ ଓ ତେଜରେ ପ୍ରବଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ, ତୁମେ କହିବାକୁ ଯାହା ଯାହା ଆରମ୍ଭ କରିଛ, ସେସବୁ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ; କାରଣ, ମୋର ମନରେ ଗଭୀର କୁତୁହଳ ଅଛି।
ଏଵଂ ଦ୍ଯୂତଜିତାଃ ପାର୍ଥାଃ କୋଯିତାଶ୍ଚ ଦୁରାତ୍ମଭିଃ। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୈଃ ସହାମାତ୍ଯୈର୍ନିର୍ଯଯୁର୍ଗଜସାହ୍ଵଯାତ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଦ୍ୟୂତରେ ହାରିଥିବା ପୃଥାପୁତ୍ରମାନେ, ଦୁଷ୍ଟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉପହାସିତ ହୋଇ, ହସ୍ତିନାପୁର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ଵର୍ଧମାନପୁରଦ୍ଵାରାଦଭିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ତେ ତଦା। ଉଦଙ୍ମୁଖାଃ ଶସ୍ତ୍ରଭୃତଃ ପ୍ରଯଯୁଃ ସହ କୃଷ୍ଣଯା
ସେମାନେ ସେଇ ବଢ଼ୁଥିବା ସହରର ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ବାହାରି, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, କୃଷ୍ଣାଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି ଚାଲିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରସେନାଦଯଶ୍ଚୈତାନ୍ଭୃତ୍ଯାଃ ପରିଚତୁର୍ଦଶ। ରଥୈରନୁଯଯୁଃ ଶୀଘ୍ରୈଃ ସ୍ତ୍ରିଯ ଆଦାଯ ସର୍ଵଶଃ
ଇନ୍ଦ୍ରସେନ ଓ ତେରଟି ଅନ୍ୟ ସେବକ ତୀବ୍ର ରଥରେ ସମସ୍ତ ଜନାନୀମାନେଙ୍କୁ ନେଇ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।
ତତସ୍ତେ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରା ରଥାନାସ୍ଥାଯ ଭାରତ। ଦଦୃଶୁର୍ଜାହ୍ନଵୀତୀରେ ପ୍ରମାଣାଖ୍ଯଂ ମହାଵଟମ୍
ତାପରେ, ହେ ଭାରତ, ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଜାହ୍ନବୀ ତଟରେ 'ପ୍ରମାଣ' ନାମକ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଦେଖିଲେ।
ଵ୍ରଜତସ୍ତାନ୍ଵିଦିତ୍ଵା ତୁ ପୌରାଃ ଶୋକାଭିପୀଡିତାଃ। ଗର୍ହଯନ୍ତୋଽସକୃଦ୍ଭୀଷ୍ମଵିଦୁରଦ୍ରୋଣଗୌତମାନ୍। ଊଚୁର୍ଵୈ ସମଯଂ କୃତ୍ଵା ସମାଗମ୍ଯ ପରସ୍ପରମ୍
ସେମାନେ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଖି, ସହରବାସୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଭୀଷ୍ମ, ବିଦୁର, ଦ୍ରୋଣ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଇ, ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ ଏଭଳି କହିଲେ—
ନେଦମସ୍ତି କୁଲଂ ସର୍ଵଂ ନ ଵଯଂ ନଚ ନୋ ଗୃହାଃ। ଯତ୍ରଦୁର୍ଯୋଧନଃ ପାପଃ ସୌବଲେଯେନ ପାଲିତଃ। କର୍ଣଦୁଃଶାସନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ରାଜ୍ଯମେତଚ୍ଚିକୀର୍ଷତି
ଏଠାରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଏବଂ ଶକୁନିପୁତ୍ରଙ୍କ ସହିତ, କର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଶାସନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରାଜ୍ୟ ଦାବି କରୁଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଆମେ, ଆମ ଘର ବା ଆମ ପରିବାର କିଛି ରହିଲା ନାହିଁ।
ନ ତତ୍କୁଲଂ ନ ଚାଚାରୋ ନ ଧର୍ମୋଽର୍ଥଃ କୁତଃ ସୁଖମ୍। ଯତ୍ର ପାପସହାଯୋଽଯଂ ପାପୋ ରାଜ୍ଯଂ ଚିକୀର୍ଷତି
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ପାପୀ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଦାବି କରୁଛି, ସେଠାରେ ପରିବାର, ଆଚରଣ, ଧର୍ମ, ଧନ, କିମ୍ବା ସୁଖ କିଛି ନାହିଁ।
ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ଗୁରୁଦ୍ଵେଷୀ ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମଃ ପ୍ରିଯାନୃତଃ। ଅର୍ତଲୁବ୍ଧୋଽଭିମାନୀ ଚ ନୀଚଃ ପ୍ରକୃତିନିର୍ଘୃଣଃ
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଗୁରୁଦ୍ରୋହୀ, ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ମିଥ୍ୟାକୁ ପ୍ରିୟ ମାନେ, ଧନ ଲୋଭୀ, ଅହଂକାରୀ, ନିଚ ଓ ସ୍ୱଭାବରେ କଠୋର।
ନେଯମସ୍ତି ମହୀ କୃତ୍ସ୍ନା ଯତ୍ର ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ନୃପଃ। ସାଧୁ ଗଚ୍ଛାମହେ ସର୍ଵେ ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପାଣ୍ଡଵାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ରାଜା, ସେ ଭୂମି ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହଁଏ; ଚଳ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେଠାକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯାଉଛନ୍ତି।
ସାନୁକ୍ରୋଶା ମହାତ୍ମାନୋ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଶତ୍ରଵଃ। ହୀମନ୍ତଃ କୀର୍ତିମନ୍ତଶ୍ଚ ଧର୍ମାଚାରପରାଯଣାଃ
ସେମାନେ ଦୟାଳୁ, ମହାତ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ନମ୍ର, କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମ ଓ ଉଚିତ୍ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଽନୁଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ପାଣ୍ଡଵାଂସ୍ତାନ୍ସମେତ୍ଯ ଚ। ଊଚୁଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯଃ ସର୍ଵେ ତାନ୍କୁନ୍ତୀମାଦ୍ରିନନ୍ଦନାନ୍
ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ; ଏବଂ ସେମାନେ ଆସି, କୁନ୍ତୀ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ।
କ୍ଵଗମିଷ୍ଯଥ ଭଦ୍ରଂଵସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଽସ୍ମାନ୍ଦୁଃଖଭାଗିନଃ। ଵଯମପ୍ଯନୁଯାସ୍ଯାମୋ ଯତ୍ର ଯୂଯଂ ଗମିଷ୍ଯଥ
ଆମକୁ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, ଆପଣମାନେ କେଉଁଠି ଯିବେ? ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଆମେ ମଧ୍ୟ ଆପଣମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଯିବେ, ସେଠାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା।
ଅଧର୍ମେଣ ଜିତାଞ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯୁଷ୍ମାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତଘୃଣୈଃ ପରୈଃ। ଉଦ୍ଵିଗ୍ନାଃ ସ୍ମୋ ଭୃଶଂ ସର୍ଵେ ନାସ୍ମାନ୍ହାତୁମିହାର୍ହଥ
ଅନ୍ୟମାନେ ଦୟାହୀନ ଭାବରେ ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ତୁମମାନେ ହାରିଛ କି ଶୁଣି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇଯାଇଛୁ। ତେଣୁ ଆମକୁ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ି ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଭକ୍ତାନୁରକ୍ତାନ୍ସୁହୃଦଃ ସଦା ପ୍ରିଯହିତେ ରତାନ୍। କୁରାଜାଘିଷ୍ଠିତେ ରାଜ୍ଯେ ନ ଵିନଶ୍ଯେମ ସର୍ଵଶଃ
ତୁମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହ ଥିବା, ସଦା ତୁମର ଭଲ ଓ ଖୁସି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ—ଯଦି କୌରବମାନେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହେବୁନାହିଁ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚାଭିଧାସ୍ଯାମୋ ଗୁଣଦୋଷାନ୍ନରର୍ଷଭାଃ। ଶୁଭାଶୁଭାଧିଵାସେନ ସଂସର୍ଗଃ କୁରୁତେ ଯଥା
ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ, ମହାନ ମଣିଷମାନେ, ମୁଁ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଷୟରେ କହିବି। ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷର ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵସ୍ତ୍ରମାପସ୍ତିଲାନ୍ଭୂମିଂ ଗନ୍ଧୋ ଵାସଯତେ ଯଥା। ପୁଷ୍ପାଣାମଧିଵାସେନ ତଥା ସଂସର୍ଗଜା ଗୁଣାଃ
ଯେପରି ଜମା, ପାଣି, ତିଳ, ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭିଜିଯାଏ, ସେପରି ଭଲ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷର ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ମୋହଜାଲସ୍ଯ ଯୋନିର୍ହି ମୂଢୈରେଵ ସମାଗମଃ। ଅହନ୍ଯହନି ଧର୍ମସ୍ଯ ଯୋନିଃ ସାଧୁସମାଗମଃ
ମୂଢ଼ମାନେ ସହିତ ସଙ୍ଗ କରିବା ଭ୍ରମର ମୂଳ କାରଣ। ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଦିନ ଧର୍ମର ଉତ୍ସ ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ସୁସ୍ଵଭାଵୈସ୍ତପସ୍ଵିଭିଃ। ସଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସହ ସଂସର୍ଗଃ କାର୍ଯଃ ଶମପରାଯଣୈଃ
ତେଣୁ ଜଣେ ଶାନ୍ତିପ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀ, ବୃଦ୍ଧ, ଭଲ ସ୍ୱଭାବର, ତପସ୍ବୀ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସହିତ ସଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଯେଷାଂ ତ୍ରୀଣ୍ଯଵଦାତାନି ଵିଦ୍ଯା ଯୋନିଶ୍ଚ କର୍ମ ଚ। ତେ ସେଵ୍ଯାସ୍ତୈଃ ସମାସ୍ଯାହି ଶାସ୍ତ୍ରେଭ୍ଯୋପି ଗରୀଯସୀ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷା, ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ ଶୁଦ୍ଧ, ସେମାନେ ସେବନୀୟ ଓ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ। ସେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼।
ନିରାରମ୍ଭା ହ୍ଯପି ଵଯଂ ପୁଣ୍ଯଶୀଲେଷୁ ସାଧୁଷୁ। ପୁଣ୍ଯମେଵାପ୍ନୁଯାମେହ ପାପଂ ପାପୋପସେଵନାତ୍
ଆମେ କିଛି କାମ ନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଭଲ ଲୋକ ଓ ଧର୍ମିକଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରହିଲେ, ଏଠାରେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ଖରାପ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ପାପ ହୁଏ।
ଅସତାଂ ଦର୍ଶନାତ୍ସ୍ପର୍ଶାତ୍ସଂଜଲ୍ପାଚ୍ଚ ସହାସଵାତ୍। ଧର୍ମାଚାରାଃ ପ୍ରହୀଯନ୍ତେ ସିଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତି ଚ ନ ମାନଵାଃ
ଖରାପ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, କଥା ହେବା କିମ୍ବା ହସିବା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କମିଯାଏ ଓ ଲୋକମାନେ ସଫଳ ହେବେ ନାହିଁ।
ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ହୀଯତେ ପୁଂସାଂ ନୀଚୈଃ ସହ ସମାଗମାତ୍। ମଧ୍ଯମୈର୍ମଧ୍ଯତାଂ ଯାତି ଶ୍ରେଷ୍ଠୈଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ଵମାପ୍ନୁଯୁଃ
ଖରାପ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରହିଲେ ମଣିଷର ବୁଦ୍ଧି କମିଯାଏ; ମଧ୍ୟମ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟମ ହୁଏ; ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତମତା ମିଳେ।
ଅନୀଚୈର୍ନାପ୍ଯଵିଷଯୈର୍ନାଧର୍ମିଷ୍ଠୈର୍ଵିଶେଷତଃ। ଯେ ଗୁଣାଃ କୀର୍ତିତା ଲୋକେ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସଂଭଵାଃ। ଲୋକାଚାରେଷୁ ସଂଭୂତା ଵେଦୋକ୍ତାଃ ଶିଷ୍ଟସଂମତାଃ
ଖରାପ, ଅଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କୁ ଠାରୁ ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଉପଜିତ ଗୁଣ, ଯାହା ବେଦ ଓ ଶିଷ୍ଟମାନେ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ତେ ଯୁଷ୍ମାସୁ ସମସ୍ତାଶ୍ଚ ଵ୍ଯସ୍ତାଶ୍ଚୈଵେହ ସଦ୍ଗୁଣାଃ। ଇଚ୍ଛାମୋ ଗୁଣଵନ୍ମଧ୍ଯେ ଵସ୍ତୁଂ ଶ୍ରେଯୋଭିକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ, ଏକାଏକି କିମ୍ବା ଏକାଠି, ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଆମେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାରଣ ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଆଶା କରୁଛୁ।
ଧନ୍ଯା ଵଯଂ ଯଦସ୍ମାକଂ ସ୍ନେହକାରୁଣ୍ଯଯନ୍ତ୍ରିତାଃ। ଅସତୋଽପି ଗୁଣାନାହୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରମୁଖାଃ ପ୍ରଜାଃ
ଆମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ଆମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ କରୁଣା ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣ ଦେଖି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ତଦହଂ ଭ୍ରାତୃସହିତଃ ସର୍ଵାନ୍ଵିଜ୍ଞାପଯାମି ଵଃ। ନାନ୍ଯଥା ତଦ୍ଧି କର୍ତଵ୍ଯମସ୍ମତ୍ସ୍ନେହାନୁକମ୍ପଯା
ତେଣୁ ମୁଁ ମୋ ଭାଇମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେଉନାହିଁ, କାରଣ ଏହି କାମ ଆମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ କରୁଣା ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।
ଭୀଷ୍ମଃ ପିତାମହୋ ରାଜା ଵିଦୁରୋ ଜନନୀ ଚ ମେ। ସୁହୃଜ୍ଜନଶ୍ଚ ପ୍ରାଯୋ ମେ ନଗରେ ନାଗସାହ୍ଵଯେ
ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ରାଜା, ବିଦୁର, ମୋର ମାଁ ଓ ଅଧିକାଂଶ ବନ୍ଧୁମାନେ ନାଗସାହ୍ବୟ ନାମକ ସହରରେ ଅଛନ୍ତି।
ତେ ତ୍ଵସ୍ମଦ୍ଧିତକାମାର୍ଥଂ ପାଲନୀଯାଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ। ଯୁଷ୍ମାଭିଃ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ଶୋକସଂତାପଵିହ୍ଵଲାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ, ତୁମେମାନେ ସହିତ, ଆମର ଭଲ ପାଇଁ ଭଲଭାବରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାସୁଛନ୍ତି।