କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରୌ ଚାପି ନାଗଃ କାଲୀଯକସ୍ତଥା। ଵୃତ୍ତସଂଵର୍ତକୌ ନାଗୌ ଦ୍ଵୌ ଚ ପଦ୍ମାଵିତି ଶ୍ରୁତୌ
କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର, କାଳିକେୟ, ବୃତ୍ତସଂବର୍ତ୍ତକ ଓ ପଦ୍ମ ନାମକ ଦୁଇ ଜଣ ସର୍ପ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ନାଗଃ ଶଙ୍ଖମୁଖଶ୍ଚୈଵ ତଥା କୂଷ୍ମାଣ୍ଡକୋଽପରଃ। କ୍ଷେମକଶ୍ଚ ତଥା ନାଗୋ ନାଗଃ ପିଣ୍ଡାରକସ୍ତଥା
ଶଂଖମୁଖ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡକ, କ୍ଷେମକ ଓ ପିଣ୍ଡାରକ ନାମକ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
କରଵୀରଃ ପୁଷ୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ବିଲ୍ଵକୋ ବିଲ୍ଵପାଣ୍ଡୁରଃ। ମୂଷକାଦଃ ଶଙ୍ଖଶିରାଃ ପୂର୍ଣଭଦ୍ରୋ ହରିଦ୍ରକଃ
କରବୀର, ପୁଷ୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ର, ବିଲ୍ବକ, ବିଲ୍ବପାଣ୍ଡୁର, ମୂଷକାଦ, ଶଂଖଶିରା, ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର ଓ ହରିଦ୍ରକ — ଏହିମାନେ ନାଗମାନେ।
ଅପରାଜିତୋ ଜ୍ଯୋତିକଶ୍ଚ ପନ୍ନଗଃ ଶ୍ରୀଵହସ୍ତଥା। କୌରଵ୍ଯୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଶ୍ଚ ଶଙ୍ଖପିଣ୍ଡଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଅପରାଜିତ, ଜ୍ୟୋତିକ, ପନ୍ନଗ, ଶ୍ରୀବହ, କୌରବ୍ୟ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ପ୍ରବଳ ଶଂଖପିଣ୍ଡ — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଗମାନେ।
ଵିରଜାଶ୍ଚ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଶାଲିପିଣ୍ଡଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ହସ୍ତିପିଣ୍ଡଃ ପିଠରକଃ ସୁମୁଖଃ କୌଣପାଶନଃ
ବିରଜା, ସୁବାହୁ, ପ୍ରବଳ ଶାଳିପିଣ୍ଡ, ହସ୍ତିପିଣ୍ଡ, ପିଠରକ, ସୁମୁଖ ଓ କୌଣପାଶନ — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଗମାନେ।
କୁଠର଼ଃ କୁଞ୍ଜରଶ୍ଚୈଵ ତଥା ନାଗଃ ପ୍ରଭାକରଃ। କୁମୁଦଃ କୁମୁଦାକ୍ଷଶ୍ଚ ତିତ୍ତିରିର୍ହଲିକସ୍ତଥା
କୁଠର, କୁଞ୍ଜର, ନାଗ, ପ୍ରଭାକର, କୁମୁଦ, କୁମୁଦାକ୍ଷ, ତିତ୍ତିରି ଓ ହଳିକ — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଗମାନେ।
କର୍ଦମଶ୍ଚ ମହାନାଗୋ ନାଗଶ୍ଚ ବହୁମୂଲକଃ। କର୍କରାକର୍କରୌ ନାଗୌ କୁଣ୍ଡୋଦରମହୋଦରୌ
କର୍ଦ୍ଦମ, ମହାନାଗ, ବହୁମୂଳକ ନାଗ, କର୍କର ଓ ଅକର୍କର ନାଗ, କୁଣ୍ଡୋଦର ଓ ମହୋଦର — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଗମାନେ।
ଏତେ ପ୍ରାଧାନ୍ଯତୋ ନାଗାଃ କୀର୍ତିତା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ବହୁତ୍ଵାନ୍ନାମଧେଯାନାମିତରେ ନାନୁକୀର୍ତିତାଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିମାନେ ମୁଖ୍ୟ ନାଗମାନେ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଗଲା। ଅନ୍ୟ ଅନେକ ନାଗ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
ଏତେଷାଂ ପ୍ରସଵୋ ଯଶ୍ଚ ପ୍ରସଵସ୍ଯ ଚ ସଂତତିଃ। ଅସଙ୍ଖ୍ଯେଯେତି ମତ୍ତ୍ଵା ତାନ୍ନ ବ୍ରଵୀମି ତପୋଧନ
ଏମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଓ ସେ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ଅନୁସନ୍ତାନ ଗଣନାରେ ଅସଂଖ୍ୟ। ଏହି କଥା ଜାଣି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଗଣିପାରୁନାହିଁ, ହେ ତପସ୍ୱୀ।
ବହୂନୀହ ସହସ୍ରାଣି ପ୍ରଯୁତାନ୍ଯର୍ବୁଦାନି ଚ। ଅଶକ୍ଯାନ୍ଯେଵ ସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ପନ୍ନଗାନାଂ ତପୋଧନ
ଏଠାରେ ଅନେକ ହଜାର, ଦଶହଜାର ଓ କୋଟି କୋଟି ପନ୍ନଗ ଅଛନ୍ତି, ହେ ତପସ୍ୱୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ଗଣିବା କଥା ଅସମ୍ଭବ।
ଆଖ୍ଯାତା ଭୁଜଗାସ୍ତାତ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୋ ଦୁରାସଦାଃ। ଶାପଂ ତଂ ତେଽଭିଵିଜ୍ଞାଯ କୃତଵନ୍ତଃ କିମୁତ୍ତରମ୍
ହେ ପିତା, ପ୍ରବଳ ଓ ଦୁର୍ଜୟ ନାଗମାନଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲା। ସେମାନେ ଶାପକୁ ଜାଣି, କଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ?
ତେଷାଂ ତୁ ଭଗଵାଞ୍ଛେଷଃ କଦ୍ରୂଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହାଯଶାଃ। ଉଗ୍ରଂ ତପଃ ସମାତସ୍ଥେ ଵାଯୁଭକ୍ଷୋ ଯତଵ୍ରତଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶେଷ, କଦ୍ରୁଙ୍କୁ ଛାଡି, ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ତପସ୍ୟାରେ ଲାଗିଗଲେ। ସେ ବାୟୁ ଖାଇ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଗନ୍ଧମାଦନମାସାଦ୍ଯ ବଦର୍ଯାଂ ଚ ତପୋରତଃ। ଗୋକର୍ଣେ ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯେ ତଥା ହିମଵତସ୍ତଟେ
ଗନ୍ଧମାଦନ, ବଦରୀ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟ ଓ ହିମବନ୍ତ ପାହାଡ଼ର ତଟରେ ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ତେଷୁ ତେଷୁ ଚ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ତୀର୍ଥେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ। ଏକାନ୍ତଶୀଲୋ ନିଯତଃ ସତତଂ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ସେ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥାନରେ ସଦା ଏକାକୀ, ନିୟମିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଭାବେ ରହୁଥିଲେ।
ତପ୍ଯମାନଂ ତପୋ ଘୋରଂ ତଂ ଦଦର୍ଶ ପିତାମହଃ। ସଂଶୁଷ୍କମାଂସତ୍ଵକ୍ସ୍ନାଯୁଂ ଜଟାଚୀରଧରଂ ମୁନିମ୍
ସେ ଯେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ପିତାମହ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହ ଶୁଷ୍କ, ଚର୍ମ ଓ ସନ୍ଧି ଦୁର୍ବଳ, ମାଟିଆ କେଶ ଓ ବାର୍କ ଚିର ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ତମବ୍ରଵୀତ୍ସତ୍ଯଧୃତିଂ ତପ୍ଯମାନଂ ପିତାମହଃ। କିମିଦଂ କୁରୁଷେ ଶେଷ ପ୍ରଜାନାଂ ସ୍ଵସ୍ତି ଵୈ କୁରୁ
ପିତାମହ ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଶେଷଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ — 'ଶେଷ, ତୁମେ ଏହି କଣ କରୁଛ? ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ କର।'
ତ୍ଵଂ ହି ତୀଵ୍ରେଣ ତପସା ପ୍ରଜାସ୍ତାପଯସେଽନଘ। ବ୍ରୂହି କାମଂ ଚ ମେ ଶେଷ ଯସ୍ତେ ହୃଦି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
'ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଶେଷ, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ମୋତେ କହ।'
ସୋଦର୍ଯା ମମ ସର୍ଵେ ହି ଭ୍ରାତରୋ ମନ୍ଦଚେତସଃ। ସହ ତୈର୍ନୋତ୍ସହେ ଵସ୍ତୁଂ ତଦ୍ଭଵାନନୁମନ୍ଯତାମ୍
'ମୋ ସମସ୍ତ ଏକ ମାଆର ଭାଇମାନେ ମୂଢ଼ ମନର। ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ। ଦୟାକରି ଏହି ଅନୁମତି ଦିଅ।'
ଅଭ୍ଯସୂଯନ୍ତି ସତତଂ ପରସ୍ପରମମିତ୍ରଵତ୍। ତତୋଽହଂ ତପ ଆତିଷ୍ଠେ ନୈତନ୍ପଶ୍ଯେଯମିତ୍ଯୁତ
'ସେମାନେ ସଦା ଏକାପର ଉପରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନେ ପରି। ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଏହିପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଛି।'
ନ ମର୍ଷଯନ୍ତି ସସୁତାଂ ସତତଂ ଵିନତାଂ ଚ ତେ। ଅସ୍ମାକଂ ଚାପରୋ ଭ୍ରାତା ଵୈନତେଯୋଽନ୍ତରିକ୍ଷଗଃ
'ସେମାନେ ସଦା ବିନତା ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଆମର ଅନ୍ୟ ଏକ ଭାଇ, ବୈନତେୟ, ଆକାଶରେ ଚଳାଫେରା କରେ।'
ତଂ ଚ ଦ୍ଵିଷନ୍ତି ସତତଂ ସ ଚାପି ବଲଵତ୍ତରଃ। ଵରପ୍ରଦାନାତ୍ସ ପିତୁଃ କଶ୍ଯପସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେଠି ତାଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଘୃଣା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କାଶ୍ୟପ ନାମକ ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦର ଫଳରେ।
ସୋଽହଂ ତପଃ ସମାସ୍ଥାଯ ମୋକ୍ଷ୍ଯାମୀଦଂ କଲେଵରମ୍। କଥଂ ମେ ପ୍ରେତ୍ଯଭାଵେଽପି ନ ତୈଃ ସ୍ଯାତ୍ସହ ସଙ୍ଗମଃ
ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତପସ୍ୟାରେ ବସି ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡିବି; ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମୋର ମିଶଣ ନ ହେବ କିପରି, ଏହି ଚିନ୍ତା ମୋତେ ହେଉଛି।
ତମେଵଂ ଵାଦିନଂ ଶେଷଂ ପିତାମହ ଉଵାଚ ହ। ଜାନାମି ଶେଷ ସର୍ଵେଷାଂ ଭ୍ରାତୄଣାଂ ତେ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଏଭଳି କଥା କହିଥିବା ଶେଷଙ୍କୁ ପିତାମହ ବୋଲିଲେ, "ଶେଷ, ତୁମ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ କଣ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସବୁ ଜାଣିଛି।"
ମାତୁଶ୍ଚାପ୍ଯପରାଧାଦ୍ଵୈ ଭ୍ରାତୄଣାଂ ତେ ମହଦ୍ଭଯମ୍। କୃତୋଽତ୍ର ପରିହାରଶ୍ଚ ପୂର୍ଵମେଵ ଭୁଜଙ୍ଗମ
"ତୁମ ମାଆଙ୍କ ଅପରାଧର ଫଳରେ ତୁମ ଭାଇମାନେ ବଡ଼ ଭୟରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ, ଓ ସର୍ପ, ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଉପାୟ ହୋଇଯାଇଛି।"
ଭ୍ରାତୄଣାଂ ତଵ ସର୍ଵେଷାଂ ନ ଶୋକଂ କର୍ତୁମର୍ହସି। ଵୃଣୀଷ୍ଵ ଚ ଵରଂ ମତ୍ତଃ ଶେଷ ଯତ୍ତେଽଭିକାଙ୍କ୍ଷିତମ୍
"ତୁମ ଭାଇମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ; ଏବେ, ଶେଷ, ମୋଠାରୁ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛ, ମୋତେ କହ।"
ଦାସ୍ଯାମି ହି ଵରଂ ତେଽଦ୍ଯ ପ୍ରୀତିର୍ମେ ପରମା ତ୍ଵଯି। ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ତେ ଧର୍ମେ ନିଵିଷ୍ଟା ପନ୍ନଗୋତ୍ତମ। ଭୂଯୋ ଭୂଯଶ୍ଚ ତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଧର୍ମେ ଭଵତୁ ସୁସ୍ଥିରା
"ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି, ମୋର ତୁମପ୍ରତି ଅନେକ ପ୍ରେମ ଅଛି; ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମ ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ତୁମ ମନ ଏଭଳି ଧର୍ମରେ ସଦା ଅଟୁଟ ରହୁ।"
ଏଷ ଏଵ ଵରୋ ଦେଵ କାଙ୍କ୍ଷିତୋ ମେ ପିତାମହ। ଧର୍ମେ ମେ ରମତାଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ଶମେ ତପସି ଚେଶ୍ଵର
"ଓ ଦେବ, ଓ ପିତାମହ, ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ମୁଁ ଚାହୁଁଛି; ମୋର ମନ ଧର୍ମ, ଶାନ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦ ଲଭୁ।"
ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମ୍ଯନେନ ତେ ଶେଷ ଦମେନ ଚ ଶମେନ ଚ। ତ୍ଵଯା ତ୍ଵିଦଂ ଵଚଃ କାର୍ଯଂ ମନ୍ନିଯୋଗାତ୍ପ୍ରଜାହିତମ୍
"ଶେଷ, ତୁମ ଦମ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ମୁଁ ଖୁସି ହେଲି; ଏବେ, ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ, ତୁମେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।"
ଇମାଂ ମହୀଂ ଶୈଲଵନୋପପନ୍ନାଂ ସସାଗରଗ୍ରାମଵିହାରପତ୍ତନାମ୍ ତ୍ଵଂ ଶେଷ ସମ୍ଯକ୍ ଚଲିତାଂ ଯଥାଵ- ତ୍ସଂଗୃହ୍ଯ ତିଷ୍ଠସ୍ଵ ଯଥାଽଚଲା ସ୍ଯାତ୍
"ଏହି ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭରିଆ, ସାଗର, ଗ୍ରାମ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ସହରରେ ଶୋଭିତ; ଓ ଶେଷ, ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଭଲଭାବରେ ଧରି, ଏଭଳି ଭାବରେ ରଖ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଅଚଳ ରହିପାରିବ।"
ଯଥାଽଽହ ଦେଵୋ ଵରଦଃ ପ୍ରଜାପତି- ର୍ମହୀପତିର୍ଭୂତପତିର୍ଜଗତ୍ପତିଃ। ତଥା ମହୀଂ ଧାରଯିତାଽସ୍ମି ନିଶ୍ଚଲାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତାଂ ମେ ଵିଵରଂ ପ୍ରଜାପତେ
"ଯେପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିବା ପ୍ରଜାପତି, ପୃଥିବୀର ରାଜା, ଭୂତମାନଙ୍କ ନାୟକ, ଜଗତର ମାଳିକ କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଅଚଳ ଭାବରେ ଧରିବି, ଯଦି ପ୍ରଜାପତି ମୋତେ ଏକ ନିବାସ ଦେଇଥିବେ।"