ଇମାଂ କଥାଂ ଯଃ ଶୃଣୁଯାନ୍ନରଃ ସଦା ପଠେତ ଵା ଦ୍ଵିଜଗଣମୁଖ୍ଯସଂସଦି। ଅସଂଶଯଂ ତ୍ରିଦିଵମିଯାତ୍ସ ପୁଣ୍ଯଭା- ଙ୍ମହାତ୍ମନଃ ପତଗପତେଃ ପ୍ରକୀର୍ତନାତ୍
ଯେ କୌଣସି ମଣିଷ ଏହି କଥା ସଦା ଶୁଣେ କିମ୍ବା ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସଭାରେ ପଢ଼େ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀପତିଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଗାଇ ଶ୍ରେୟ ଲାଭ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବ।
ଭୁଜଙ୍ଗମାନାଂ ଶାପସ୍ଯ ମାତ୍ରା ଚୈଵ ସୁତେନ ଚ। ଵିନତାଯାସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ କାରଣଂ ସୂତନନ୍ଦନ
ହେ ସୂତନନ୍ଦନ, ତୁମେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଶାପର କାରଣ ଏବଂ ବିନତା ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ କଥା କହିଛ।
ଵରପ୍ରଦାନଂ ଭର୍ତ୍ରା ଚ କଦ୍ରୂଵିନତଯୋସ୍ତଥା। ନାମନୀ ଚୈଵ ତେ ପ୍ରୋକ୍ତେ ପକ୍ଷିଣୋର୍ଵୈନତେଯଯୋଃ
ତୁମେ କଦ୍ରୁ ଓ ବିନତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ଏବଂ ବିନତାଙ୍କ ଦୁଇ ପକ୍ଷୀପୁଅଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ କହିଛ।
ପନ୍ନଗାନାଂ ତୁ ନାମାନି ନ କୀତର୍ଯସି ସୂତଜ। ପ୍ରାଧାନ୍ଯେନାପି ନାମାନି ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ଵଯମ୍
କିନ୍ତୁ, ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ତୁମେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ନାମ କହିନାହ, ଆମେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ନାମ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।
ବହୁତ୍ଵାନ୍ନାମଧେଯାନି ପନ୍ନଗାନାଂ ତପୋଧନ। ନ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯେ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଧାନ୍ଯେନ ତୁ ମେ ଶୃଣୁ
ହେ ତପସ୍ବୀ, ସର୍ପମାନଙ୍କର ନାମ ବହୁତ ଅଛି, ତେଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାମ କହିପାରିବିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୋ ଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ନାମଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣ।
ଶେଷଃ ପ୍ରଥମତୋ ଜାତୋ ଵାସୁକିସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍। ଐରାଵତସ୍ତକ୍ଷକଶ୍ଚ କର୍କୋଟକଧନଞ୍ଜଯୌ
ପ୍ରଥମେ ଶେଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାପରେ ବାସୁକି; ତାଙ୍କ ପରେ ଏଇରାବତ, ତକ୍ଷକ, କର୍କୋଟକ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
କାଲିଯୋ ମଣିନାଗଶ୍ଚ ନାଗଶ୍ଚାପୂରଣସ୍ତଥା। ନାଗସ୍ତଥା ପିଞ୍ଜରକ ଏଲାପତ୍ରୋଽଥ ଵାମନଃ
କାଳିୟ, ମଣିନାଗ, ଆପୂରଣ, ପିଞ୍ଜରକ, ଏଳାପତ୍ର ଓ ବାମନ ମଧ୍ୟ ସର୍ପ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ନୀଲାନୀଲୌ ତଥା ନାଗୌ କଲ୍ମାଷଶବଲୌ ତଥା। ଆର୍ଯକଶ୍ଚୋଗ୍ରକଶ୍ଚୈଵ ନାଗଃ କଲଶପୋତକଃ
ନୀଳା, ଅନୀଳା, କଳ୍ମାଷ, ଶବଳ, ଆର୍ୟକ, ଉଗ୍ରକ ଓ କଳଶପୋତକ ନାମକ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସୁମନାଖ୍ଯୋ ଦଧିମୁଖସ୍ତଥା ଵିମଲପିଣ୍ଡକଃ। ଆପ୍ତଃ କୋଟରକଶ୍ଚୈଵ ଶଙ୍ଖୋ ଵାଲିଶିଖସ୍ତଥା
ସୁମନାଖ୍ୟ, ଦଧିମୁଖ, ବିମଳପିଣ୍ଡକ, ଆପ୍ତ, କୋଟରକ, ଶଂଖ ଓ ବାଲିଶିଖ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ନିଷ୍ଟାନକୋ ହେମଗୁହୋ ନହୁଷଃ ପିଙ୍ଗଲସ୍ତଥା। ବାହ୍ଯକର୍ଣୋ ହସ୍ତିପଦସ୍ତଥା ମୁଦ୍ଗରପିଣ୍ଡକଃ
ନିଷ୍ଠାନକ, ହେମଗୁହ, ନହୁଷ, ପିଙ୍ଗଳ, ବାହ୍ୟକର୍ଣ୍ଣ, ହସ୍ତିପଦ ଓ ମୁଦ୍ଗରପିଣ୍ଡକ ମଧ୍ୟ ସର୍ପ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରୌ ଚାପି ନାଗଃ କାଲୀଯକସ୍ତଥା। ଵୃତ୍ତସଂଵର୍ତକୌ ନାଗୌ ଦ୍ଵୌ ଚ ପଦ୍ମାଵିତି ଶ୍ରୁତୌ
କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର, କାଳିକେୟ, ବୃତ୍ତସଂବର୍ତ୍ତକ ଓ ପଦ୍ମ ନାମକ ଦୁଇ ଜଣ ସର୍ପ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ନାଗଃ ଶଙ୍ଖମୁଖଶ୍ଚୈଵ ତଥା କୂଷ୍ମାଣ୍ଡକୋଽପରଃ। କ୍ଷେମକଶ୍ଚ ତଥା ନାଗୋ ନାଗଃ ପିଣ୍ଡାରକସ୍ତଥା
ଶଂଖମୁଖ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡକ, କ୍ଷେମକ ଓ ପିଣ୍ଡାରକ ନାମକ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
କରଵୀରଃ ପୁଷ୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ବିଲ୍ଵକୋ ବିଲ୍ଵପାଣ୍ଡୁରଃ। ମୂଷକାଦଃ ଶଙ୍ଖଶିରାଃ ପୂର୍ଣଭଦ୍ରୋ ହରିଦ୍ରକଃ
କରବୀର, ପୁଷ୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ର, ବିଲ୍ବକ, ବିଲ୍ବପାଣ୍ଡୁର, ମୂଷକାଦ, ଶଂଖଶିରା, ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର ଓ ହରିଦ୍ରକ — ଏହିମାନେ ନାଗମାନେ।
ଅପରାଜିତୋ ଜ୍ଯୋତିକଶ୍ଚ ପନ୍ନଗଃ ଶ୍ରୀଵହସ୍ତଥା। କୌରଵ୍ଯୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଶ୍ଚ ଶଙ୍ଖପିଣ୍ଡଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଅପରାଜିତ, ଜ୍ୟୋତିକ, ପନ୍ନଗ, ଶ୍ରୀବହ, କୌରବ୍ୟ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ପ୍ରବଳ ଶଂଖପିଣ୍ଡ — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଗମାନେ।
ଵିରଜାଶ୍ଚ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଶାଲିପିଣ୍ଡଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ହସ୍ତିପିଣ୍ଡଃ ପିଠରକଃ ସୁମୁଖଃ କୌଣପାଶନଃ
ବିରଜା, ସୁବାହୁ, ପ୍ରବଳ ଶାଳିପିଣ୍ଡ, ହସ୍ତିପିଣ୍ଡ, ପିଠରକ, ସୁମୁଖ ଓ କୌଣପାଶନ — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଗମାନେ।
କୁଠର଼ଃ କୁଞ୍ଜରଶ୍ଚୈଵ ତଥା ନାଗଃ ପ୍ରଭାକରଃ। କୁମୁଦଃ କୁମୁଦାକ୍ଷଶ୍ଚ ତିତ୍ତିରିର୍ହଲିକସ୍ତଥା
କୁଠର, କୁଞ୍ଜର, ନାଗ, ପ୍ରଭାକର, କୁମୁଦ, କୁମୁଦାକ୍ଷ, ତିତ୍ତିରି ଓ ହଳିକ — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଗମାନେ।
କର୍ଦମଶ୍ଚ ମହାନାଗୋ ନାଗଶ୍ଚ ବହୁମୂଲକଃ। କର୍କରାକର୍କରୌ ନାଗୌ କୁଣ୍ଡୋଦରମହୋଦରୌ
କର୍ଦ୍ଦମ, ମହାନାଗ, ବହୁମୂଳକ ନାଗ, କର୍କର ଓ ଅକର୍କର ନାଗ, କୁଣ୍ଡୋଦର ଓ ମହୋଦର — ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଗମାନେ।
ଏତେ ପ୍ରାଧାନ୍ଯତୋ ନାଗାଃ କୀର୍ତିତା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ବହୁତ୍ଵାନ୍ନାମଧେଯାନାମିତରେ ନାନୁକୀର୍ତିତାଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିମାନେ ମୁଖ୍ୟ ନାଗମାନେ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଗଲା। ଅନ୍ୟ ଅନେକ ନାଗ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ।
ଏତେଷାଂ ପ୍ରସଵୋ ଯଶ୍ଚ ପ୍ରସଵସ୍ଯ ଚ ସଂତତିଃ। ଅସଙ୍ଖ୍ଯେଯେତି ମତ୍ତ୍ଵା ତାନ୍ନ ବ୍ରଵୀମି ତପୋଧନ
ଏମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଓ ସେ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ଅନୁସନ୍ତାନ ଗଣନାରେ ଅସଂଖ୍ୟ। ଏହି କଥା ଜାଣି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଗଣିପାରୁନାହିଁ, ହେ ତପସ୍ୱୀ।
ବହୂନୀହ ସହସ୍ରାଣି ପ୍ରଯୁତାନ୍ଯର୍ବୁଦାନି ଚ। ଅଶକ୍ଯାନ୍ଯେଵ ସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ପନ୍ନଗାନାଂ ତପୋଧନ
ଏଠାରେ ଅନେକ ହଜାର, ଦଶହଜାର ଓ କୋଟି କୋଟି ପନ୍ନଗ ଅଛନ୍ତି, ହେ ତପସ୍ୱୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ଗଣିବା କଥା ଅସମ୍ଭବ।
ଆଖ୍ଯାତା ଭୁଜଗାସ୍ତାତ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୋ ଦୁରାସଦାଃ। ଶାପଂ ତଂ ତେଽଭିଵିଜ୍ଞାଯ କୃତଵନ୍ତଃ କିମୁତ୍ତରମ୍
ହେ ପିତା, ପ୍ରବଳ ଓ ଦୁର୍ଜୟ ନାଗମାନଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲା। ସେମାନେ ଶାପକୁ ଜାଣି, କଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ?
ତେଷାଂ ତୁ ଭଗଵାଞ୍ଛେଷଃ କଦ୍ରୂଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହାଯଶାଃ। ଉଗ୍ରଂ ତପଃ ସମାତସ୍ଥେ ଵାଯୁଭକ୍ଷୋ ଯତଵ୍ରତଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶେଷ, କଦ୍ରୁଙ୍କୁ ଛାଡି, ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ତପସ୍ୟାରେ ଲାଗିଗଲେ। ସେ ବାୟୁ ଖାଇ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଗନ୍ଧମାଦନମାସାଦ୍ଯ ବଦର୍ଯାଂ ଚ ତପୋରତଃ। ଗୋକର୍ଣେ ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯେ ତଥା ହିମଵତସ୍ତଟେ
ଗନ୍ଧମାଦନ, ବଦରୀ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟ ଓ ହିମବନ୍ତ ପାହାଡ଼ର ତଟରେ ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ତେଷୁ ତେଷୁ ଚ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ତୀର୍ଥେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ। ଏକାନ୍ତଶୀଲୋ ନିଯତଃ ସତତଂ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ସେ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥାନରେ ସଦା ଏକାକୀ, ନିୟମିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଭାବେ ରହୁଥିଲେ।
ତପ୍ଯମାନଂ ତପୋ ଘୋରଂ ତଂ ଦଦର୍ଶ ପିତାମହଃ। ସଂଶୁଷ୍କମାଂସତ୍ଵକ୍ସ୍ନାଯୁଂ ଜଟାଚୀରଧରଂ ମୁନିମ୍
ସେ ଯେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ପିତାମହ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହ ଶୁଷ୍କ, ଚର୍ମ ଓ ସନ୍ଧି ଦୁର୍ବଳ, ମାଟିଆ କେଶ ଓ ବାର୍କ ଚିର ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ତମବ୍ରଵୀତ୍ସତ୍ଯଧୃତିଂ ତପ୍ଯମାନଂ ପିତାମହଃ। କିମିଦଂ କୁରୁଷେ ଶେଷ ପ୍ରଜାନାଂ ସ୍ଵସ୍ତି ଵୈ କୁରୁ
ପିତାମହ ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଶେଷଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ — 'ଶେଷ, ତୁମେ ଏହି କଣ କରୁଛ? ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ କର।'
ତ୍ଵଂ ହି ତୀଵ୍ରେଣ ତପସା ପ୍ରଜାସ୍ତାପଯସେଽନଘ। ବ୍ରୂହି କାମଂ ଚ ମେ ଶେଷ ଯସ୍ତେ ହୃଦି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
'ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଶେଷ, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ମୋତେ କହ।'
ସୋଦର୍ଯା ମମ ସର୍ଵେ ହି ଭ୍ରାତରୋ ମନ୍ଦଚେତସଃ। ସହ ତୈର୍ନୋତ୍ସହେ ଵସ୍ତୁଂ ତଦ୍ଭଵାନନୁମନ୍ଯତାମ୍
'ମୋ ସମସ୍ତ ଏକ ମାଆର ଭାଇମାନେ ମୂଢ଼ ମନର। ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ। ଦୟାକରି ଏହି ଅନୁମତି ଦିଅ।'
ଅଭ୍ଯସୂଯନ୍ତି ସତତଂ ପରସ୍ପରମମିତ୍ରଵତ୍। ତତୋଽହଂ ତପ ଆତିଷ୍ଠେ ନୈତନ୍ପଶ୍ଯେଯମିତ୍ଯୁତ
'ସେମାନେ ସଦା ଏକାପର ଉପରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନେ ପରି। ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଏହିପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଛି।'
ନ ମର୍ଷଯନ୍ତି ସସୁତାଂ ସତତଂ ଵିନତାଂ ଚ ତେ। ଅସ୍ମାକଂ ଚାପରୋ ଭ୍ରାତା ଵୈନତେଯୋଽନ୍ତରିକ୍ଷଗଃ
'ସେମାନେ ସଦା ବିନତା ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଆମର ଅନ୍ୟ ଏକ ଭାଇ, ବୈନତେୟ, ଆକାଶରେ ଚଳାଫେରା କରେ।'