ଯତ୍ରେମଂ ତୁ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ନିକ୍ଷିପେଯମହଂ ସ୍ଵଯମ୍। ତ୍ଵମାଦାଯ ତତସ୍ତୃର୍ଣଂ ହରେଥାସ୍ତ୍ରିଦିଵେଶ୍ଵର
ମୁଁ ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସୋମକୁ ରଖିବି, ହେ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ, ସେଠାରୁ ତୁମେ ତରପତ୍ର ନେଇ ଚାଲିଯିବ। ହେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ।
ଵାକ୍ଯେନାନେନ ତୁଷ୍ଟୋଽହଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯୋକ୍ତମିହାଣ୍ଡଜ। ଯମିଚ୍ଛସି ଵରଂ ମତ୍ତସ୍ତଂ ଗୃହାଣ ଖଗୋତ୍ତମ
ତୁମେ ଏଠାରେ ଯାହା କହିଛ, ତାହାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ହେ ଡିମ୍ବଜ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହଁ, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଗ୍ରହଣ କର, ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ କଦ୍ରୂପୁତ୍ରାନନୁସ୍ମରନ୍। ଭଵେଯୁର୍ଭୁଜଗାଃ ଶକ୍ର ମମ ଭକ୍ଷ୍ଯା ମହାବଲାଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସେ କଦ୍ରୁର ପୁଅମାନଙ୍କୁ ମନେ ନ ରଖି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ହେ ଶକ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସର୍ପମାନେ ମୋର ଖାଦ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ।'
ଈଶୋଽହମପି ସର୍ଵସ୍ଯ କରିଷ୍ଯାମି ତୁ ତେଽର୍ଥିତାମ୍। ଭଵେଯୁର୍ଭୁଜଗାଃ ଶକ୍ର ମମ ଭକ୍ଷ୍ଯା ମହାବଲାଃ
ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି। ହେ ଶକ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସର୍ପମାନେ ମୋର ଖାଦ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ।
ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଽନ୍ଵଗଚ୍ଛତ୍ତଂ ତତୋ ଦାନଵସୂଦନଃ। ଦେଵଦେଵଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଯୋଗିନାମୀଶ୍ଵରଂ ହରିମ୍
'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ଦାନବ ନାଶକ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯିଏ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ନାଥ, ମହାତ୍ମା ହରି, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଦେବ।
ସ ଚାନ୍ଵମୋଦତ୍ତଂ ଚାର୍ଥଂ ଯଥୋକ୍ତଂ ଗରୁଡେନ ଵୈ। ଇଦଂ ଭୂଯୋ ଵଚଃ ପ୍ରାହ ଭଗଵାଂସ୍ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଃ
ଗରୁଡ଼ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେହିପରି କଥାକୁ ସେ ମନୋନନ୍ଦ କଲେ। ତାପରେ ଭଗବାନ୍, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ପୁଣି କହିଲେ।
ହରିଷ୍ଯାମି ଵିନିକ୍ଷିପ୍ତଂ ସୋମମିତ୍ଯନୁଭାଷ୍ଯ ତମ୍। ଆଜଗାମ ତତସ୍ତୂର୍ଣଂ ସୁପର୍ଣୀ ମାତୁରନ୍ତିକମ୍
'ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସୋମକୁ ରଖିଦେବି, ସେତେବେଳେ ନେଇଯିବି' ବୋଲି ତାକୁ କହି, ସୁପର୍ଣ୍ଣୀ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଵିନଯାଵନତୋ ଭୂତ୍ଵା ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଇଦମାନୀତମମୃତଂ ଦେଵାନାଂ ଭଵନାନ୍ମଯା
ବିନୟ ଓ ନମ୍ରତା ସହିତ, ସେ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଗୃହରୁ ଏହି ଅମୃତ ଆଣିଛି।'
ପ୍ରଶାଧି କିମିତୋ ମାତଃ କରିଷ୍ଯାମି ଶୁଭଵ୍ରତେ
ମାଆଁ, ଆପଣ ଯାହା ଆଦେଶ ଦେବେ, ମୁଁ ତାହା କରିବି। ହେ ଶୁଭ ସଂକଳ୍ପବତୀ।
ଇଦମାନୀତମମୃତଂ ନିକ୍ଷେପ୍ସ୍ଯାମି କୁଶେଷୁ ଵଃ
ମୁଁ ଏହି ଆଣିଥିବା ଅମୃତକୁ ତୁମମାନେ ପାଇଁ କୁଶ ଉପରେ ରଖିଦେବି।
ସ୍ନାତା ମଙ୍ଗଲସଂଯୁକ୍ତାସ୍ତତଃ ପ୍ରାଶ୍ନୀତ ପନ୍ନଗାଃ। ଭଵଦ୍ଭିରିଦମାସୀନୈର୍ଯଦୁକ୍ତଂ ତଦ୍ଵଚସ୍ତଦା
ସ୍ନାନ କରି ଓ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସେପରେ ସର୍ପମାନେ ଏହି ଅମୃତ ସ୍ୱୀକାର କରିବେ। ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେପରି ଏହି କଥା ଘଟିବ।
ଅଦାସୀ ଚୈଵ ମାତେଯମଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ଚାସ୍ତୁ ମେ। ଯଥୋକ୍ତଂ ଭଵତାମେତଦ୍ଵଚୋ ମେ ପ୍ରତିପାଦିତମ୍
ଏହି ମାଆଁ ଆଜିଠାରୁ ମୋର ହେଉନ୍ତୁ; ତୁମମାନେ ଯେପରି କହିଥିଲ, ସେହିପରି ମୋ ପାଇଁ ଘଟିଛି।
ତତଃ ସ୍ନାତୁଂ ଗତାଃ ସର୍ପାଃ ପ୍ରତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଂ ତଥେତ୍ଯୁତ। ଶକ୍ରୋଽପ୍ଯମୃତମାକ୍ଷିପ୍ଯ ଜଗାମ ତ୍ରିଦିଵଂ ପୁନଃ
ତାପରେ ସର୍ପମାନେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଶକ୍ର ମଧ୍ୟ ଅମୃତକୁ ନେଇ, ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥାଗତାସ୍ତମୁଦ୍ଦେଶଂ ସର୍ପାଃ ସୋମାର୍ଥିନସ୍ତଦା। ସ୍ନାତାଶ୍ଚ କୁତଜପ୍ଯାଶ୍ଚ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଃ କୃତମଙ୍ଗଲାଃ
ତାପରେ ସୋମ ପାଇବା ଆଶାରେ ସର୍ପମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ସ୍ନାନ କଲେ, ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ, ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ପରସ୍ପରକୃତଦ୍ଵେଷାଃ ସୋମପ୍ରାଶନକର୍ମଣି। ଅହଂ ପୂର୍ଵମହଂ ପୂର୍ଵମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତେ ସମାଦ୍ରଵନ୍
ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଘୃଣା ଧରି, ସମସ୍ତେ ସୋମରସ ପିବିବା ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଏହି କଥା କହିଲେ—'ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଯିବି, ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଯିବି!'
ଯତ୍ରୈତଦମୃତଂ ଚାପି ସ୍ଥାପିତଂ କୁଶସଂସ୍ତରେ। ତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ ହୃତଂ ସର୍ପାଃ ପ୍ରତିମାଯାକୃତଂ ଚ ତତ୍
ଯେତେବେଳେ ଅମୃତ କୁଶ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସର୍ପମାନେ ବୁଝିଲେ ଯେ ଅମୃତ ନେଇଯିବାଯାଇଛି ଏବଂ ତାହାର ସ୍ଥାନରେ ଏକ ନକଲି ରଖାଯାଇଛି।
ସୋମସ୍ଥାନମିଦଂ ଚେତି ଦର୍ଭାଂସ୍ତେ ଲିଲିହୁସ୍ତଦା। ତତୋ ଦ୍ଵିଧା କୃତା ଜିହ୍ଵାଃ ସର୍ପାଣାଂ ତେନ କର୍ମଣା
‘ଏହିଠାରେ ସୋମ ରହିଛି’ ବୋଲି ଭାବି, ସର୍ପମାନେ ଦର୍ଭା ଘାସ ଚାଟିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନଙ୍କ ଜିଭ ଦୁଇଭାଗ ହୋଇଗଲା।
ଅଭଵଂଶ୍ଚାମୃତସ୍ପର୍ଶାଦ୍ଦର୍ଭାସ୍ତେଽଥ ପଵିତ୍ରିଣଃ। `ନାଗାଶ୍ଚ ଵଞ୍ଚିତା ଭୂତ୍ଵା ଵିସୃଜ୍ଯ ଵିନତାଂ ତତଃ। ଵିଷାଦମଗମଂସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଗରୁଡସ୍ଯ ବଲାତ୍ପ୍ରଭୋ
ଅମୃତ ସ୍ପର୍ଶରୁ ସେଇ ପବିତ୍ର ଦର୍ଭା ଅମର ହୋଇଗଲା; କିନ୍ତୁ ନାଗମାନେ ଠକାଯାଇ ଏବଂ ବିନତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।
ଏଵଂ ତଦମୃତଂ ତେନ ହୃତମାହୃତମେଵ ଚ। ଦ୍ଵିଜିହ୍ଵାଶ୍ଚ କୃତାଃ ସର୍ପା ଗରୁଡେନ ମହାତ୍ମନା
ଏଭଳି ଭାବେ, ଗରୁଡ଼ ଅମୃତକୁ ନେଇଯାଇଲେ ଏବଂ ସର୍ପମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ-ଜିଭାଳିଆ ହୋଇଗଲେ।
ତତଃ ସୁପର୍ଣଃ ପରମପ୍ରହର୍ଷଵା- ନ୍ଵିହୃତ୍ଯ ମାତ୍ରା ସହ ତତ୍ର କାନନେ। ଭୁଜଂଗଭକ୍ଷଃ ପରମାର୍ଚିତଃ ଖଗୈ- ରହୀନକୀର୍ତିର୍ଵିନତାମନନ୍ଦଯତ୍
ତାପରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ, ନିଜ ମାଆ ବିନତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି କରିଲେ; ସେଉଁଠି କାନନରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ସର୍ପଭକ୍ଷକ ବୋଲି ସମ୍ମାନ କଲେ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି କିଛି କମିଗଲା।
ଇମାଂ କଥାଂ ଯଃ ଶୃଣୁଯାନ୍ନରଃ ସଦା ପଠେତ ଵା ଦ୍ଵିଜଗଣମୁଖ୍ଯସଂସଦି। ଅସଂଶଯଂ ତ୍ରିଦିଵମିଯାତ୍ସ ପୁଣ୍ଯଭା- ଙ୍ମହାତ୍ମନଃ ପତଗପତେଃ ପ୍ରକୀର୍ତନାତ୍
ଯେ କୌଣସି ମଣିଷ ଏହି କଥା ସଦା ଶୁଣେ କିମ୍ବା ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସଭାରେ ପଢ଼େ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀପତିଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଗାଇ ଶ୍ରେୟ ଲାଭ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବ।
ଭୁଜଙ୍ଗମାନାଂ ଶାପସ୍ଯ ମାତ୍ରା ଚୈଵ ସୁତେନ ଚ। ଵିନତାଯାସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ କାରଣଂ ସୂତନନ୍ଦନ
ହେ ସୂତନନ୍ଦନ, ତୁମେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଶାପର କାରଣ ଏବଂ ବିନତା ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ କଥା କହିଛ।
ଵରପ୍ରଦାନଂ ଭର୍ତ୍ରା ଚ କଦ୍ରୂଵିନତଯୋସ୍ତଥା। ନାମନୀ ଚୈଵ ତେ ପ୍ରୋକ୍ତେ ପକ୍ଷିଣୋର୍ଵୈନତେଯଯୋଃ
ତୁମେ କଦ୍ରୁ ଓ ବିନତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ଏବଂ ବିନତାଙ୍କ ଦୁଇ ପକ୍ଷୀପୁଅଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ କହିଛ।
ପନ୍ନଗାନାଂ ତୁ ନାମାନି ନ କୀତର୍ଯସି ସୂତଜ। ପ୍ରାଧାନ୍ଯେନାପି ନାମାନି ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ଵଯମ୍
କିନ୍ତୁ, ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ତୁମେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ନାମ କହିନାହ, ଆମେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ନାମ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।
ବହୁତ୍ଵାନ୍ନାମଧେଯାନି ପନ୍ନଗାନାଂ ତପୋଧନ। ନ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯେ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଧାନ୍ଯେନ ତୁ ମେ ଶୃଣୁ
ହେ ତପସ୍ବୀ, ସର୍ପମାନଙ୍କର ନାମ ବହୁତ ଅଛି, ତେଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାମ କହିପାରିବିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୋ ଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ନାମଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣ।
ଶେଷଃ ପ୍ରଥମତୋ ଜାତୋ ଵାସୁକିସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍। ଐରାଵତସ୍ତକ୍ଷକଶ୍ଚ କର୍କୋଟକଧନଞ୍ଜଯୌ
ପ୍ରଥମେ ଶେଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାପରେ ବାସୁକି; ତାଙ୍କ ପରେ ଏଇରାବତ, ତକ୍ଷକ, କର୍କୋଟକ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
କାଲିଯୋ ମଣିନାଗଶ୍ଚ ନାଗଶ୍ଚାପୂରଣସ୍ତଥା। ନାଗସ୍ତଥା ପିଞ୍ଜରକ ଏଲାପତ୍ରୋଽଥ ଵାମନଃ
କାଳିୟ, ମଣିନାଗ, ଆପୂରଣ, ପିଞ୍ଜରକ, ଏଳାପତ୍ର ଓ ବାମନ ମଧ୍ୟ ସର୍ପ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ନୀଲାନୀଲୌ ତଥା ନାଗୌ କଲ୍ମାଷଶବଲୌ ତଥା। ଆର୍ଯକଶ୍ଚୋଗ୍ରକଶ୍ଚୈଵ ନାଗଃ କଲଶପୋତକଃ
ନୀଳା, ଅନୀଳା, କଳ୍ମାଷ, ଶବଳ, ଆର୍ୟକ, ଉଗ୍ରକ ଓ କଳଶପୋତକ ନାମକ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସୁମନାଖ୍ଯୋ ଦଧିମୁଖସ୍ତଥା ଵିମଲପିଣ୍ଡକଃ। ଆପ୍ତଃ କୋଟରକଶ୍ଚୈଵ ଶଙ୍ଖୋ ଵାଲିଶିଖସ୍ତଥା
ସୁମନାଖ୍ୟ, ଦଧିମୁଖ, ବିମଳପିଣ୍ଡକ, ଆପ୍ତ, କୋଟରକ, ଶଂଖ ଓ ବାଲିଶିଖ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ନିଷ୍ଟାନକୋ ହେମଗୁହୋ ନହୁଷଃ ପିଙ୍ଗଲସ୍ତଥା। ବାହ୍ଯକର୍ଣୋ ହସ୍ତିପଦସ୍ତଥା ମୁଦ୍ଗରପିଣ୍ଡକଃ
ନିଷ୍ଠାନକ, ହେମଗୁହ, ନହୁଷ, ପିଙ୍ଗଳ, ବାହ୍ୟକର୍ଣ୍ଣ, ହସ୍ତିପଦ ଓ ମୁଦ୍ଗରପିଣ୍ଡକ ମଧ୍ୟ ସର୍ପ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।