ତଥା ବ୍ରୁଵନ୍ତୀଂ କରୁଣଂ ରୁଦନ୍ତୀ- ମଵେକ୍ଷମାଣାଂ କୃପଣାନ୍ପତୀଂସ୍ତାନ୍। ଦୁଃଶାସନଃ ପରୁଷାଣ୍ଯପ୍ରିଯାଣି ଵାକ୍ଯାନ୍ଯୁଵାଚାମଧୁରାଣି ଚୈଵ
ସେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାହିଁକି ଏଭଳି କଥା କହୁଥିଲେ, ନିଜ ଦୁଃଖୀ ପତିମାନେକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ଦୁଃଶାସନ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଓ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ, କିଛି ମଧୁର କଥା ମଧ୍ୟ କହିଲେ।
ତାଂ କୃଷ୍ଯମାଣାଂ ଚ ରଜସ୍ଵଲାଂ ଚ ସ୍ରସ୍ତୋତ୍ତରୀଯାମତଦର୍ହମାଣାମ୍। ଵୃକୋଦରଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଂ ଚ ଚକାର କୋପଂ ପରମାର୍ତରୂପଃ
ତାଙ୍କୁ ଜୋର କରି ଟାଣି ନେଉଥିବା, ତାଙ୍କର ଉପର ଗା ଖସିଯାଉଥିବା, ଏଭଳି ଅନୁଚିତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବୃକୋଦର ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲେ।
ପୁରସ୍ତାତ୍କରଣୀଯଂ ମେ ନ କୃତଂ କାର୍ଯମୁତ୍ତରମ୍। ଵିହ୍ଵଲାଽସ୍ମି କୃତାଽନେନ କର୍ଷତା ବଲିନା ବଲାତ୍
ଯେ କାମ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କରିବା ଉଚିତ ଥିଲା, ତାହା କରିନଥିଲି; ଏବେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ମୋତେ ଜୋର କରି ଟାଣି ନେଉଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅଭିଵାଦଂ କରୋମ୍ଯେଷାଂ କୁରୂଣାଂ କୁରୁସଂସଦି। ନ ମେ ସ୍ଯାଦପରାଧୋଽଯଂ ତଦିଦଂ ନ କୃତଂ ମଯା।। ଵୈଶମ୍ପାଯନ ଉଵାଚ
ମୁଁ ଏହି କୁରୁମାନେଙ୍କୁ ସଭାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେବାକୁ ଚାହେଁ; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା କରିନଥିଲି, ତାହା ପାଇଁ ମୋର କୌଣସି ଅପରାଧ ନ ହେଉ।
ସା ତେନ ଚ ସମାଧୂତା ଦୁଃଖେନ ଚ ତପସ୍ଵିନୀ। ପତିତା ଵିଲଲାପେଦଂ ସଭାଯାମତଥୋଚିତା
ସେ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ, ସେ ତପସ୍ବିନୀ ଜଣେ, ଏଭଳି ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ସଭାରେ ପଡ଼ି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ସ୍ଵଯଂଵରେ ଯାସ୍ମି ନୃପୈଦୃଷ୍ଟା ରଙ୍ଗେ ସମାଗତୈଃ। ନ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵା ଚାନ୍ଯତ୍ର ସାଽହମଦ୍ଯ ସଭାଂ ଗତା
ମୋର ସ୍ୱୟଂବରରେ, ରଙ୍ଗରେ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ରାଜାମାନେ ମୋତେ ଦେଖିଥିଲେ; ଏହା ଛଡ଼ା, ଆଉ କେଉଁଠି ମୁଁ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଇନଥିଲି, ଆଜି ସଭାରେ ମୁଁ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଇଛି।
ଯାଂ ନ ଵାଯୁର୍ନ ଚାଦିତ୍ଯୋ ଦୃଷ୍ଟଵନ୍ତୌ ପୁରା ଗୃହେ। ସାଽହମଦ୍ଯ ସଭାମଧ୍ଯେ ଦୃଷ୍ଟାସ୍ମି ଜନସଂସଦି
ଯେଉଁ ଜଣେ ଘରେ ଥିବାବେଳେ ବାୟୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେ ମୁଁ ଆଜି ସଭାର ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ ଦେଖାଯାଇଛି।
ଯାଂ ନ ମୃଷ୍ଯନ୍ତି ଵାତେନ ସ୍ପୃଶ୍ଯମାନାଂ ଗୃହେ ପୁରା। ସ୍ପୃଶ୍ଯମାନାଂ ସହନ୍ତେଽଦ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵାସ୍ତାଂ ଦୂରାତ୍ମନା
ଯେଉଁ ଜଣେ ଘରେ ବାୟୁ ଛୁଇଁ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିନଥିଲେ, ଆଜି ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୂର ହୃଦୟ ରଖି ଛୁଇଁ ଦେଉଥିବାକୁ ସହି ନେଉଛନ୍ତି।
ମୃଷ୍ଯନ୍ତି କୁରଵଶ୍ଚେମେ ମନ୍ଯେ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯମ୍। ସ୍ନୁଷାଂ ଦୁହିତରଂ ଚୈଵ କ୍ଲିଶ୍ଯମାନାମନର୍ହତୀମ୍
ଏହି କୁରୁମାନେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ନିଜ ସ୍ନୁଷା ଓ ଝିଅ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଭାଗ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହି ନେଉଛନ୍ତି।
କିଂନ୍ଵତଃ କୃପଣଂ ଭୂଯୋ ଯଦହଂ ସ୍ତ୍ରୀ ସତୀ ଶୁଭା। ସଭାମଧ୍ଯଂ ଵିଗାହେଽଦ୍ଯ କ୍ଵ ନୁ ଧର୍ମୋ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍
ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆଉ କଣ କହିପାରିବି, ମୁଁ ଏକ ସତୀ ଓ ଉତ୍ତମ ଜଣେ ନାରୀ ହୋଇ, ଆଜି ସଭାର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛି? ରାଜାମାନେର ଧର୍ମ କେଉଁଠି ରହିଛି?
ଧର୍ମ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ସଭାଂ ପୂର୍ଵେ ନ ନଯନ୍ତୀତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍। ସ ନଷ୍ଟଃ କୌରଵେଯେଷୁ ପୂର୍ଵୋ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ
ଆମେ ଶୁଣିଛୁ, ପୂର୍ବରୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ନାରୀମାନେକୁ ସଭାରେ ନେଇଯାଯାଉ ନାଥିଲେ; କୌରବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପୁରୁଣା ଧର୍ମ ଏବେ ହରାଇଗଲା।
କଥଂ ହି ଭାର୍ଯା ପାଣ୍ଡୁନାଂ ପାର୍ଷତସ୍ଯ ସ୍ଵସା ସତୀ। ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ଚ ସଖୀ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ସଭାମିଯାମ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପାର୍ଷତଙ୍କ ଝିଅ ଓ ବାସୁଦେବଙ୍କ ସହିତିନୀ, କିପରି ରାଜାମାନେର ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ?
ତାମିମାଂ ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଂ ସଦୃଶଵର୍ଣଜାମ୍। ବ୍ରୂତ ଦାସୀମଦାସୀଂ ଵା ତତ୍କରିଷ୍ଯାମି କୌରଵାଃ
ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ସମ୍ମାନିତ ଜଣେ ନାରୀ ଭାବରେ, କିମ୍ବା ଦାସୀ ଭାବରେ, କୁରବମାନେ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏହିଅନୁସାରେ କାମ କରିବି।
ଅଯଂ ମାଂ ସୁଦୃଢଂ କ୍ଷୁଦ୍ରଃ କୌରଵାଣାଂ ଯଶୋହରଃ. କ୍ଲିଶ୍ନାତି ନାହଂ ତତ୍ସୋଢୁଂ କ୍ଷୁଦ୍ରଃ କୌରଵାଣାଂ ଯଶୋହରଃ
ଏହି ନିଚ୍ ଲୋକ, ଯିଏ କୁରୁମାନେର ମାନ ନଷ୍ଟ କରେ, ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ମୁଁ ଏହି ନିଚ୍ ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।
ଜିତାଂ ଵାଽପ୍ଯଜିତାଂ ଵାପି ମନ୍ଯଧ୍ଵଂ ମାଂ ଯଥା ନୃପାଃ। ତଥା ପ୍ରତ୍ଯୁକ୍ତମିଚ୍ଛାମି ତତ୍କରିଷ୍ଯାମି କୌରଵାଃ
ମୁଁ ଜିତା କିମ୍ବା ଅଜିତା, ରାଜାମାନେ, ଆପଣମାନେ ଯେପରି ଭାବୁଛନ୍ତି, ସେପରି ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ; କୁରବମାନେ, ମୁଁ ଏହିଅନୁସାରେ କାମ କରିବି।
ଉକ୍ତଵାନସ୍ମି କଲ୍ଯାଣି ଧର୍ମସ୍ଯ ପରମା ଗତିଃ। ଲୋକେ ନ ଶକ୍ଯତେ ଜ୍ଞାତୁମପି ଵିଜ୍ଞୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ
ମୁଁ କହିଛି, ଶୁଭେ, ଧର୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥ; ଏହି ଜଗତରେ ବଡ଼ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମହାତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବୁଝିପାରିନଥିଲେ।
ବଲଵାଂଶ୍ଚ ଯଥା ଧର୍ମଂ ଲୋକେ ପଶ୍ଯତି ପୁରୁଷଃ।। ସ ଧର୍ମୋ ଧର୍ମଵେଲାଯାଂ ଭଵତ୍ଯଭିହତଃ ପରଃ
ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଜଗତରେ ଧର୍ମକୁ ଦେଖେ, ସେଇ ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହୋଇଯାଏ।
ନ ଵିଵେକ୍ତୁଂ ଚ ତେ ପ୍ରଶ୍ନମିମଂ ଶକ୍ନୋମି ନିଶ୍ଚଯାତ୍। ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାଦ୍ଗହନତ୍ଵାଚ୍ଚ କାର୍ଯସ୍ଯାସ୍ଯ ଚ ଗୌରଵାତ୍
ମୁଁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗଭୀର ଏବଂ ଏହି ବିଷୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଧିକ।
ନୂନମନ୍ତଃ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଭଵିତା ନ ଚିରାଦିଵ। ତଥା ହି କୁରଵଃ ସର୍ଵେ ଲୋଭମୋହପରାଯଣାଃ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି କୁଳର ଶେଷ ଶୀଘ୍ର ଆସିବ, କାରଣ କୁରୁମାନେ ସମସ୍ତେ ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ବ୍ୟସ୍ତ।
କୁଲେଷୁ ଜାତାଃ କଲ୍ଯାଣି ଵ୍ଯସନୈରାହତା ଭୃଶମ୍। ଧର୍ମ୍ଯାନ୍ମାର୍ଗାନ୍ନ ଚ୍ଯଵନ୍ତେ ଯେଷାଂ ନସ୍ତ୍ଵଂ ବଧୂଃ ସ୍ଥିତା
ଓ କଳ୍ୟାଣୀ, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଯଦିଓ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ତଥାପି ଧର୍ମର ପଥରୁ ଅପସ୍ରିତ ହେନାହିଁ—ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଆମର ଭାର୍ୟା ଭାବେ ଅଛ।
ଉପପନ୍ନଂ ଚ ପାଞ୍ଚାଲି ତଵେଦଂ ଵୃତ୍ତମୀଦୃଶମ୍। ଯତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରମପି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ଧର୍ମମେଵାନ୍ଵଵେକ୍ଷସେ
ଓ ପାଞ୍ଚାଳୀ, ତୁମର ଆଚରଣ ଯଥାଯଥ, କାରଣ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛ।
ଏତେ ଦ୍ରୋଣାଦଯଶ୍ଚୈଵ ଵୃଦ୍ଧା ଧର୍ମଵିଦୋ ଜନାଃ। ଶୂନ୍ଯୈଃ ଶରୀରୈସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଗତାସଵ ଇଵାନତାଃ
ଏହି ଦ୍ରୋଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଜେଷ୍ଠ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଏଠାରେ ଅପ୍ରାଣ ଦେହରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି, ମନେ ହୁଏ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଚାଲିଗଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରସ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନୋଽସ୍ମିନ୍ପ୍ରମାଣମିତି ମେ ମତିଃ। ଅଜିତାଂ ଵା ଜିତାଂ ଵେତି ସ୍ଵଯଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହତି
ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ମତ ଅନୁସାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର ଉତ୍ତର ହିଁ ପ୍ରମାଣ; ସେ ଜିତିଛନ୍ତି କି ହାରିଛନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଏହା କହିବା ଉଚିତ।
ତଥା ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବହୁ ତତ୍ର ଦେଵୀଂ ରୋରୂଯମାଣାଂ କୁରରୀମିଵାର୍ତାମ୍। ନୋଚୁର୍ଵଚଃ ସାଧ୍ଵଥଵାଽପ୍ଯସାଧୁ ମହୀକ୍ଷିତୋ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଭୀତାଃ
ତାପରେ ରାଣୀକୁ ଏଠାରେ ଦୁଃଖରେ କୁହୁକୁହୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅର ଭୟରେ କୌଣସି ରାଜା ଭଲ କି ଖରାପ କଥା କହିଲେ ନାହିଁ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥା ପାର୍ଥିଵପୁତ୍ରପୌତ୍ରାଂ- ସ୍ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତାନ୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ। ସ୍ମଯନ୍ନିଵେଦଂ ଵଚନଂ ବଭାଷେ ପାଞ୍ଚାଲରାଜସ୍ଯ ସୁତାଂ ତଦାନୀମ୍
ରାଜାମାନଙ୍କର ପୁଅ ପୁଅମାନେ ଏପରି ଚୁପ୍ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ହସି ହସି ପାଞ୍ଚାଳ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତିଷ୍ଠତ୍ଵଯଂ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଦାରସତ୍ଵେ ଭୀମେଽର୍ଜୁନେ ସହଦେଵେ ତଥୈଵ। ପତ୍ଯୌ ଚ ତେ ନକୁଲେ ଯାଜ୍ଞସେନି ଵଦନ୍ତ୍ଵେତେ ଵଚନଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସୂତମ୍
ଏହି ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ ଭୀମ, ଅର୍ଜୁନ, ସହଦେବ ଓ ତୁମର ପତି ନକୁଳଙ୍କ ଉପରେ ରହୁ; ଓ ଯାଜ୍ଞସେନୀ, ତୁମେ ଉଠାଇଥିବା ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସେମାନେ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଅନୀଶ୍ଵରଂ ଵିବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଵାର୍ଯମଧ୍ଯେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଂ ତଵ ପାଞ୍ଚାଲି ହେତୋଃ। କୁର୍ଵନ୍ତୁ ସର୍ଵେ ଚାନୃତଂ ଧର୍ମରାଜଂ ପାଞ୍ଚାଲି ତ୍ଵଂ ମୋକ୍ଷ୍ଯସେ ଦାସଭାଵାତ୍
ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଅଶକ୍ତ କହନ୍ତୁ, ଓ ପାଞ୍ଚାଳୀ, ସମସ୍ତେ ଧର୍ମରାଜାକୁ ଅସତ୍ୟ କହି ତୁମେ ଦାସୀ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉ।
ଧର୍ମେ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମସୁତୋ ମହାତ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଚେଦଂ କଥଯତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରକଲ୍ପଃ। ଈଶୋ ଵା ତେ ହ୍ଯନୀଶୋଽଥଵୈଷ ଵାକ୍ଯାଦସ୍ଯ କ୍ଷିପ୍ରମେକଂ ଭଜସ୍ଵ
ଧର୍ମର ପୁଅ, ମହାତ୍ମା, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ନିଜେ କହୁନ୍ତୁ ଯେ ସେ ତୁମର ନାଥ କି ନୁହେଁ; ଏହି କଥାରୁ ଏକଟି ଶୀଘ୍ର ଚୟନ କର।
ସର୍ଵେ ହୀମେ କୌରଵେଯାଃ ସଭାଯାଂ ଦୁଃଖାନ୍ତରେ ଵର୍ତମାନାସ୍ତଵୈଵ। ନ ଵିବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯାର୍ଯସତ୍ଵା ଯଥାଵ- ତ୍ପତୀଂଶ୍ଚ ତେ ସମଵେକ୍ଷ୍ଯାଲ୍ପଭାଗ୍ଯାନ୍
ସଭାରେ ଏହି କୌରବମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ତଥାପି ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ଯେପରି କହିବା ଉଚିତ, ସେପରି କହୁନାହିଁ; ତୁମର ଅଭାଗା ପତିମାନେକୁ ଦେଖି।
ତତଃ ସଭ୍ଯାଃ କୁରୁରାଜସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରଶଶଂସୁସ୍ତଥୋଚ୍ଚୈଃ। ଚେଲାଵେଧାଂଶ୍ଚାପି ଚକ୍ରୁର୍ନଦନ୍ତୋ ହାହେତ୍ଯାସୀଦପି ଚୈଵାର୍ତନାଦଃ
ତାପରେ କୁରୁ ରାଜାଙ୍କ ସଭ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି କଥାକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ଚିତ୍କାର କରି ଅଙ୍ଗୁଳି ଦେଖାଇଲେ, 'ହା' ଭାବର ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।