ତସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ତୁ ଵାଗ୍ମିନୋ ହେତୁଵାଦିନଃ। ହେତୁଵାଦାନ୍ବହୂନ୍ପ୍ରାହୁଃ ପରପକ୍ଷଜିଗୀଷଵଃ
ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ, ଚତୁର୍ବାଦୀ ଓ ତର୍କରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅନେକ ତର୍କ କରିଥିଲେ, ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ।
ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ନୃପତଯୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିଧିମୁତ୍ତମମ୍। ଉପେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯେଵ ଵିହିତଂ ସହଦେଵେନ ଭାରତ
ରାଜାମାନେ ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ସହଦେବ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିଥିଲେ, ଓ ଭାରତ, ଏହା ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ହୋଇଥିଲା।
ତଦ୍ଯଜ୍ଞେ ନ୍ଯଵସନ୍ରାଜନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭୃଶମୁତ୍ସୁକାଃ। କଥଯନ୍ତଃ କଥାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ପଶ୍ଯନ୍ତୋ ନଟନର୍ତକାନ୍
ସେହି ଯଜ୍ଞରେ, ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବହୁତ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ରହିଥିଲେ, ପବିତ୍ର କଥା କହୁଥିଲେ ଓ ନଟ-ନୃତ୍ୟକାରମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଦଦୃଶୁସ୍ତୋରଣାନ୍ଯତ୍ର ହେମତାଲମଯାନି ଚ। ଦୀପ୍ତଭାସ୍କରତୁଲ୍ଯାନି ପ୍ରଦୀପ୍ତାନୀଵ ତେଜସା
ସେଠାରେ ସେମାନେ ସୁନା ଓ ପିତଳର ତୋରଣ ଦେଖିଥିଲେ, ଯେଉଁଗୁଡିକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଥିଲା।
ସ ଯଜ୍ଞସ୍ତୋରଣୈସ୍ତତ୍ର ଗ୍ରହୈର୍ଦ୍ଯୋରିଵ ସମ୍ବଭୌ। ଶଯ୍ଯାସନଵିହାରାଂଶ୍ଚ ସୁବହୂନ୍ରତ୍ନସଂଵୃତାନ୍
ସେହି ଯଜ୍ଞ, ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ ଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶ ଗ୍ରହମାନେ ସହିତ ଚମକୁଥିବା; ଏଠାରେ ଅନେକ ଶୟ୍ୟା, ଆସନ ଓ ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳୀ ଥିଲା, ସବୁ ରତ୍ନରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଥିଲା।
ଘଟାନ୍ପାତ୍ରୀକଟାହାନି କଲଶାନି ସମନ୍ତତଃ। ନ ତେ କିଞ୍ଚିଦସୌଵର୍ଣମପଶ୍ଯଂସ୍ତତ୍ର ପାର୍ଥିଵାଃ
ଘଡା, ପାତ୍ର, ଡିଶ୍, କଳଶ ଏଠାରେ ସବୁଦିଁ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ରାଜାମାନେ ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସୁନା ନହେଉଥିବା ଦେଖିନଥିଲେ।
ଭୁଞ୍ଜାନାନାଂ ଚ ଵିପ୍ରାଣାଂ ସ୍ଵାଦୁଭୋଜ୍ଯୈଃ ପୃଥଗ୍ଵିଧୈଃ। ଅନିଶଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତତ୍ର ମୁଦିତାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିବା ବେଳେ, ସେମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦିତ ଶବ୍ଦ ସଦା ଶୁଣିଯାଉଥିଲା।
ଦୀଯତାଂ ଦୀଯତାମେଷାଂ ଭୁଜ୍ଯତାଂ ଭୁଜ୍ଯତାମିତି। ଏଵମ୍ପ୍ରକାରାଃ ସଞ୍ଜଲ୍ପାଃ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ତତ୍ର ନିତ୍ଯଶଃ
“ଦିଅ, ଦିଅ ସେମାନଙ୍କୁ! ଖାଉ, ଖାଉ!” — ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ସେଠାରେ ସଦା ଶୁଣିଯାଉଥିଲା।
ଓଦନାନାଂ ଵିକାରାଣି ସ୍ଵାଦୂନି ଚ ବହୂନି ଚ। ଵିଵିଧଆନି ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ପେଯାନି ମଧୁରାଣି ଚ
ଅନେକ ପ୍ରକାର ଓଡ଼ନ ଥିଲା, ସବୁ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ; ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ, ମଧୁର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଥିଲା।
ଦଦୁର୍ଦ୍ଵିଜାନାଂ ସତତଂ ରାଜପ୍ରେଷ୍ଯା ମହାଧ୍ଵରେ। ପୂର୍ଣେ ଶତସହସ୍ରେ ତୁ ଵିପ୍ରାଣାଂ ଭୁଞ୍ଜତାଂ ତଦା
ରାଜାଙ୍କର ସେବକମାନେ ମହାଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ସଦା ଦେଇଯାଉଥିଲେ; ସେବେଳେ ଏକ ଶତ ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଉଥିଲେ।
ସ୍ଥାପିତସ୍ତତ୍ର ସଞ୍ଜ୍ଞାର୍ଥଂ ଶଙ୍ଖୋଽଧ୍ମାଯତ ନିତ୍ଯଶଃ। ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ପ୍ରଣାଦସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ଶଙ୍ଖସ୍ଯ ଭାରତ
ସଂଜ୍ଞା ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ଶଂଖ ରଖାଯାଇଥିଲା ଓ ସଦା ଫୁଙ୍ଗାଯାଉଥିଲା; ଏହାର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ପୁନିପୁନି ଶୁଣିଯାଉଥିଲା, ଭାରତ।
ଉତ୍ତମଃ ଶ୍ରୂଯତେ ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିସ୍ମଯମାଗମନ୍। ଏଵଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଯଜ୍ଞେ ତୁ ତୁଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଜନାଯୁତେ
ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଯାଉଥିଲା, ଏହା ଶୁଣି ଲୋକମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିଲେ; ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟିମାନ ଥିଲେ।
ଅନ୍ନସ୍ଯ ବହୁଶୋ ରାଜନ୍ନୁତ୍ସେଧାଃ ପର୍ଵତୋପମାଃ। ଦଧିକୁଲ୍ଯାଶ୍ଚ ଦଦୃଶୁଃ ସର୍ପିଷଶ୍ଚ ହ୍ରଦାଞ୍ଜନାଃ
ଅନ୍ନର ଉଚ୍ଚ ଢେର ରାଜା, ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଦହିର ଝରା ଓ ଘିଅର ହ୍ରଦ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିଲେ।
ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପୋ ହି ସକଲୋ ନାନାଜନପଦାଯୁତଃ। ରାଜନ୍ନଦୃଶ୍ଯତୈକସ୍ଥୋ ରାଜ୍ଞସ୍ତସ୍ମିନ୍ମହାକ୍ରତୌ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପ, ଅନେକ ଜନପଦ ଓ ଲୋକମାନେ ସହିତ, ଏହି ମହାଯଜ୍ଞରେ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାଜା।
ତତ୍ର ରାଜସହସ୍ରାଣି ପୁରୁଷାଣାଂ ତତସ୍ତତଃ। ଗୃହୀତ୍ଵା ଧନମାଜଗ୍ମୁସ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ମହାକ୍ରତୌ
ସେଠାରେ ରାଜାମାନେ ଓ ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଧନ ଆଣି, ରାଜାଙ୍କ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦେଇଥିଲେ।
ରାଜାନଃ ସ୍ରଗ୍ଵିଣଶ୍ଚୈଵ ସଂମୃଷ୍ଟମଣିକୁଣ୍ଡଲାଃ। ତାନ୍ପରୀଵିଵିଷୁର୍ଵିପ୍ରାଞ୍ଛତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ରାଜାମାନେ ମାଳା ଓ ଚମକୁଥିବା ମଣି କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଶତ ଓ ହଜାର ଗଣନାରେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଵିଵିଧାନ୍ଯନ୍ନପାନାନି ଲେହ୍ଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ତେଷାଂ ନୃପୋପଭୋଗ୍ଯାନି ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦୁଃ ସ୍ମ ତେ
ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ, ଯେଉଁଗୁଡିକ ରାଜାମାନେ ଉପଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଥିଲା।
ନାନାଵିଧାନି ଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ସ୍ଵାଦୁପୁଷ୍ପଫଲାନି ଚ। ଗୁଲାନି ସ୍ଵାଦୁକ୍ଷୌଦ୍ରାଣି ଦଦୁସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଵୈ
ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମିଠା ଖାଦ୍ୟ, ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଫୁଲ ଓ ଫଳ, ଏବଂ ମଧୁର ମଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ମିଠା ଦେଲେ।
ଏତାନି ସତତଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ପରାଂ ପ୍ରୀତିଂ ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ମୋଦମାନାସ୍ତତସ୍ତତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସାବେ ଭୋଗ କରି, ପୁନିପୁନି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଏଵଂ ପ୍ରମୁଦିତଂ ସର୍ଵଂ ବହୁଶୋ ଧନଧାନ୍ଯଵତ୍। ଯଜ୍ଞଵାଟଂ ନୃପା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଯଯୁଃ
ଏହି ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲା; ରାଜାମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଯଥାବଦ୍ଧୂଯମାନାଗ୍ନିଂ ରାଜସୂଯଂ ମହାକ୍ରତୁମ୍। ପାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ଜୁହୁଵୁଃ ସର୍ଵଯାଜକାଃ
ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ମହା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ, ଯଥାବିଧି ଜଳାଉଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ସମସ୍ତ ପୂଜାରୀ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହୋମ କରିଥିଲେ।
ଵ୍ଯାସଧୌମ୍ଯାଦଯଃ ସର୍ଵେ ଵିଧିଵତ୍ଷୋଡଶର୍ତ୍ଵିଜଃ। ସ୍ଵସ୍ଵକର୍ମାଣି ଚକ୍ରୁସ୍ତେ ପାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ମହାକ୍ରତୌ
ବ୍ୟାସ, ଧୌମ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସୋଳେ ପୂଜାରୀମାନେ, ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ମହା ଯଜ୍ଞରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ-ନିଜ କାମ କରିଥିଲେ।
ନାଷଡଙ୍ଗଵିଦତ୍ରାସୀତ୍ସଦସ୍ଯୋ ନାବହୁଶ୍ରୁତଃ। ନାଵ୍ରତୋ ନାନୁପାଧ୍ଯାଯୋ ନ ପାପୋ ନାକ୍ଷମୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ସେଠାରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେନି ଯିଏ ଛଅ ଅଙ୍ଗ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପଠିତ, ଅନୁଶାସନ ହୀନ, ଗୁରୁ ହୀନ, ପାପୀ କିମ୍ବା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଥିଲେ।
ନ ତତ୍ର କୃପଣଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଦରିଦ୍ରୋ ନ ବଭୂଵ ହ। କ୍ଷୁଧିତୋ ଦୁଃଖିତୋ ଵାପି ପ୍ରାକୃତୋ ଵାପି ମାନୁଷଃ
ସେଠାରେ କୌଣସି ଜଣେ ଦରିଦ୍ର, ଅନାଥ, ଭୁକ୍ତିଆ, ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ମାନବ ଥିଲେନି।
ଭୋଜନଂ ଭୋଜନାର୍ଥିଭ୍ଯୋ ଦାପଯାମାସ ସର୍ଵଦା। ସହଦେଵୋ ମହାତେଜାଃ ସତତଂ ରାଜଶାସନାତ୍
ସହଦେବ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସଦା ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଭୋଜନ ଚାହିଁଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଭୋଜନ ବଣ୍ଟନ କରାଇଥିଲେ।
ସଂସ୍ତରେ କୁଶଲାଶ୍ଚାପି ସର୍ଵକର୍ମାଣି ଯାଜକାଃ। ଦିଵସ ଦିଵସେ ଚକ୍ରୁର୍ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଚକ୍ଷୁଷଃ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୀଣ ପୂଜାରୀମାନେ, ପ୍ରତିଦିନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି ନିଜ କାମ କରିଥିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଦେଵଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞଃ କଥାଶ୍ଚକ୍ରୁଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ। ରେମିରେ ଚ କଥାନ୍ତେ ତୁ ସର୍ଵେ ତସ୍ମିନ୍ମହାକ୍ରତୌ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା, ସମସ୍ତଠାରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ; କଥା ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଏହି ମହା ଯଜ୍ଞରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ସା ଵେଦିର୍ଵେଦସମ୍ପନ୍ନୈର୍ଦେଵଦ୍ଵିଜମହର୍ଷିଭିଃ। ବଭାସେ ତଦା କୀର୍ଣା ନକ୍ଷତ୍ରୈର୍ଦ୍ଯୌରିଵାମଲା
ଏହି ବେଦୀ, ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମହା ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା; ଏହା ତାଲ ରାତିର ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ତାରା ଭଳି ଚମକୁଥିଲା।
ପାଣ୍ଡିତ୍ଯଦର୍ଶନାର୍ଥାଯ କେଚନ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ତର୍କାର୍ଥମାଗତାଃ କେଚିତ୍କେଚିଦ୍ଵିଦ୍ଯାଭିମାନିନଃ
କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ, କିଛି ତର୍କ କରିବା ପାଇଁ, ଏବଂ କିଛି ଜ୍ଞାନର ଗର୍ବରେ ଆସିଥିଲେ।
କେଚିଦ୍ଦିଦୃକ୍ଷଯା କେଚିଦ୍ଭୀତ୍ଯା ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରତାପିନଃ। ସର୍ଵେଽପ୍ଯଵଭୃଥସ୍ନାତା ଯାଜକାଃ କେଚନ ଦ୍ଵିଜାଃ
କିଛି ଜଣେ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ, କିଛି ଭୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଭୟ କରି, ସମସ୍ତ ପୂଜାରୀ ଏବଂ କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ।