ଵ୍ରତୋପଵାସୈର୍ବହୁଭିଃ କୃତଂ ଭଵତି ଭୀଷ୍ମ ଯତ୍। ସର୍ଵଂ ତଦନପତ୍ଯସ୍ଯ ମୋଘଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚଯାତ୍
ଭୀଷ୍ମ, ଅନେକ ଉପବାସ ଓ ବ୍ରତ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ ସେ ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ସୋଽନପତ୍ଯଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ମିଥ୍ଯାଧର୍ମାନୁଶାସନାତ୍। ହଂସଵତ୍ତ୍ଵମପୀଦାନୀଂ ଜ୍ଞାତିଭ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଯା ଵଧମ୍
ଏଭଳି, ସନ୍ତାନହୀନ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ଭୁଲ ଧର୍ମ ଶିଖାଇବାର ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଏବେ ହଂସ ପରି ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନେଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭୋଗିପାର।
ଏଵଂ ହି କଥଯନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ନରା ଜ୍ଞାନଵିଦଃ ପୁରା। ଭୀଷ୍ମ ଯତ୍ତଦହଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵ ଶୃଣ୍ଵତଃ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଭଳି କଥା କହିଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ। ସେମାନେ କହିଥିବା କଥା ମୁଁ ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି।
ଵୃଦ୍ଧଃ କିଲ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତେ କଶ୍ଚିଦ୍ଧଂସୋଽଭଵତ୍ପୁରା। ଧର୍ମଵାଗନ୍ଯଥାଵୃତ୍ତଃ ପକ୍ଷିଣଃ ସୋଽନୁଶାସ୍ତି ଚ
ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ହଂସ ଥିଲା, ସେ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ କହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ କାମରେ ଅନ୍ୟଥା କରୁଥିଲେ; ଏହି ହଂସ ପକ୍ଷୀମାନେଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ।
ଧର୍ମ ଚରତ ମାଽଧର୍ମମିତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ କିଲ। ପକ୍ଷିଣଃ ଶୁଶ୍ରୁଵୁର୍ଭୀଷ୍ମ ସତତଂ ଧର୍ମଵାଦିନଃ
‘ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଅଧର୍ମରୁ ଦୂର ରହ’—ଏହି ହଂସର କଥା ପକ୍ଷୀମାନେ ସବୁବେଳେ ଶୁଣୁଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି।
ହଂସସ୍ଯ ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁଦିତାଃ ସର୍ଵପକ୍ଷିଣଃ। ଊଚୁଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵଗା ହଂସଂ ପରିଵାର୍ଯ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ହଂସର କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଖୁସି ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ନିଜ ଭାଷାରେ ହଂସକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କଥଯସ୍ଵ ଭଵାନ୍ସର୍ଵଂ ପକ୍ଷିଣାଂ ତୁ ସମାସତଃ। କୋ ହି ନାମ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରୂହି ନୋ ଧର୍ମ ଉତ୍ତମଃ
ଦୟାକରି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥିବାବେଳେ, ଆପଣ ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ; ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମକୁ ଜଣିଛି, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
ପ୍ରଜାସ୍ଵହିଂସା ଧର୍ମୋ ଵୈ ହିଂସାଽଧର୍ମଃ ଖଗଵ୍ରଜାଃ। ଏତଦେଵାନୁବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଧର୍ମାଧର୍ମଃ ସମାସତଃ
ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅହିଂସା ହେଉଛି ଧର୍ମ, ହିଂସା ହେଉଛି ଅଧର୍ମ, ପକ୍ଷୀମାନେ। ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଏହି ଅଟୁଟ ନୀତି—ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ।
ଵୃଦ୍ଧହଂସଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପକ୍ଷିଣସ୍ତେ ସୁସଂହିତାଃ। ଊଚୁଶ୍ଚ ଧର୍ମଲୁବ୍ଧାସ୍ତେ ସ୍ମଯମାନା ଇଵାଣ୍ଡଜାଃ
ବୃଦ୍ଧ ହଂସର କଥା ଶୁଣି, ଭଲ ଭାବରେ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ଧର୍ମ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇ, ହସି ହସି କଥା କହିଲେ।
ଧର୍ମଂ ଯଃ କୁରୁତେ ନିତ୍ଯଂ ଲୋକେ ଧୀରତରୋଽଣ୍ଡଜଃ। ସ ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛେଦ୍ଧର୍ମାତ୍ମା ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହୀହ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଯେଉଁ ଅଣ୍ଡଜ ପକ୍ଷୀ ସବୁବେଳେ ଲୋକରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ଅଧିକ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏଭଳି ଧର୍ମାତ୍ମା କେଉଁଠି ଯାଏ, ତାହା ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ।
ବାଲା ଯୂଯଂ ନ ଜାନୀଧ୍ଵଂ ଧର୍ମସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଵିହଙ୍ଗମାଃ। ଧର୍ମଂ ଯଃ କୁରୁତେ ଲୋକେ ସତତଂ ଶୁଭବୁଦ୍ଧିନା। ନ ଚାଯୁଷୋଽନ୍ତେ ସ୍ଵଂ ଦେହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଜଣିନଥିବା, ପକ୍ଷୀମାନେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସବୁବେଳେ ଶୁଭ ମନରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷରେ ଦେହ ଛାଡି ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନି।
ତଥାଽହମପି ଚ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କାଲେ ଦେହମିମଂ ଦ୍ଵିଜାଃ। ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଇଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ଵୈ ଗତିଃ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡିବି, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଯିବି; ଏହିଁ ହେଉଛି ଧର୍ମର ଗତି।
ଏଵଂ ଧର୍ମକଥାଂ ଚକ୍ରେ ସ ହଂସଃ ପକ୍ଷିଣାଂ ଭୃଶମ୍। ପକ୍ଷିଣଃ ଶୁଶ୍ରୁଵୁର୍ଭୀଷ୍ମ ସତତଂ ଧର୍ମମେଵ ତେ
ହଂସ ଏଭଳି ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପକ୍ଷୀମାନେଙ୍କୁ ବହୁ କଥା କହିଲେ; ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ, ଭୀଷ୍ମ, ସବୁବେଳେ ଧର୍ମକୁ ଶୁଣିଥିଲେ।
ଅଥାସ୍ଯ ଭକ୍ଷ୍ଯମାଜହ୍ରୁଃ ସମୁଦ୍ରଜଲଚାରିଣଃ। ଅଣ୍ଡଜା ଭୀଷ୍ମ ତସ୍ଯାନ୍ଯେ ଧର୍ମାର୍ଥମିତି ଶୁଶ୍ରୁମ
ତାପରେ, ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ରହୁଥିବା ଅଣ୍ଡଜ ପକ୍ଷୀମାନେ ହଂସ ପାଇଁ ଭୋଜନ ଆଣିଦେଲେ, ଭୀଷ୍ମ, ଯାହା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ, ଧର୍ମ ପାଇଁ।
ତେ ଚ ତସ୍ଯ ସମଭ୍ଯାଶେ ନିକ୍ଷିପ୍ଯାଣ୍ଡାନି ସର୍ଵଶଃ। ସମୁଦ୍ରାମ୍ଭସ୍ଯମୋଦନ୍ତ ଚରନ୍ତୋ ଭୀଷ୍ମ ପକ୍ଷିଣଃ
ସେମାନେ ନିଜ ଅଣ୍ଡଗୁଡିକୁ ହଂସ ପାଖରେ ଏକଠା ରଖିଦେଲେ; ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ, ଭୀଷ୍ମ, ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁଡ଼ିଉଥିଲେ।
ତେଷାମଣ୍ଡାନି ସର୍ଵେଷାଂ ଭକ୍ଷଯାମାସ ପାପକୃତ୍। ସ ହଂସଃ ସମ୍ପ୍ରମତ୍ତାନାମପ୍ରମତ୍ତଃ ସ୍ଵକର୍ମଣି
ସେହି ପାପୀ ହଂସ, ନିଜ କାମରେ ସଚେତନ ରହି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅସାବଧାନ ଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଣ୍ଡ ଖାଇଦେଲା।
ତତଃ ପ୍ରକ୍ଷୀଯମାଣେଷୁ ତେଷୁ ତେଷ୍ଵଣ୍ଡଜୋଽପରଃ। ଅଶଙ୍କତ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସ କଦାଚିଦ୍ଦଦର୍ଶ ହ
ଏହି ଡିଂଗା ଭାଙ୍ଗାଯିବା ସମୟରେ, ଆଉ ଏକ ପକ୍ଷୀ ଡିଂଗାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା; ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପକ୍ଷୀ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପରେ ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ସଙ୍କଥଯାମାସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହଂସସ୍ଯ କିଲ୍ବିଷମ୍। ତେଷାଂ ପରମଦୁଃଖାର୍ତଃ ସ ପକ୍ଷୀ ସର୍ଵପକ୍ଷିଣାମ୍
ତାପରେ, ହଂସର ଅପରାଧ ଦେଖି, ସେ ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଲା ଏବଂ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।
ତତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପକ୍ଷିଣସ୍ତେ ସମୀପଗାଃ। ନିଜଘ୍ନସ୍ତଂ ତଦା ହଂସଂ ମିଥ୍ଯାଵୃତ୍ତଂ କୁରୂଦ୍ଵହ
ତାପରେ, ସେହି ହଂସର ଭୁଲ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖି, ନିକଟରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଏହି ହଂସକୁ ମାରିଦେଲେ, ହେ କୁରୁବଂଶୀ।
ଏଵଂ ତ୍ଵାଂ ହଂସଧର୍ମାଣମପୀମେ ଵସୁଧାଧିପାଃ। ନିହନ୍ଯୁର୍ଭୀଷ୍ମ ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ପକ୍ଷିଣସ୍ତଂ ଯଥାଣ୍ଡଜମ୍
ଏହିପରି, ହଂସର ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ତୁମକୁ, ଭୀଷ୍ମ, ଏହି ଭୂମିର ରାଜାମାନେ ରୁଷ୍ଟ ହେଇ, ସେହି ଡିଂଗାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପକ୍ଷୀକୁ ମାରିଥିବା ପରି ମାରିପାରନ୍ତି।
ଗାଥାମପ୍ଯତ୍ର ଗାଯନ୍ତି ଯେ ପୁରାଣଵିଦୋ ଜନାଃ। ଭୀଷ୍ମ ଯାଂ ତାଂ ଚ ତେ ସମ୍ଯକ୍ଵଥଯିଷ୍ଯାମି ଭାରତ
ଏଠାରେ ପୁରାଣ ଜଣା ଲୋକମାନେ ଏକ ଗାଥା ଗାଇଥାନ୍ତି; ଭୀଷ୍ମ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ଭାରତ।
ଅନ୍ତରାତ୍ମନ୍ଯଭିହତେ ରୌଷି ପତ୍ରରଥାଶୁଚି। ଅଣ୍ଡଭକ୍ଷଣକର୍ମୈତତ୍ତଵ ଵାଚମତୀଯତେ
ମନରେ ଆଘାତ ଲାଗିଲେ, କ୍ରୋଧ ଉପଜେ, ହେ ଶୁଭ୍ର ପକ୍ଷୀ; ଡିଂଗା ଖାଇବା କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ଉପଦେଶରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ସ ମେ ବହୁମତୋ ରାଜା ଜରାସନ୍ଧୋ ମହାବଲଃ। ଯୋଽନେନ ଯୁଦ୍ଧଂ ନେଯେଷ ଦାକ୍ଷୋଽଯମିତି ସଂଯୁଗେ
ମୋ ପାଇଁ ଏହି ରାଜା ଜରାସନ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅତି ଗର୍ବିତ; ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତି ପାରଙ୍ଗତ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଣିପାରିବ?
କେଶଵେନ କୃତଂ କର୍ମ ଜରାସନ୍ଧଵଧେ ତଦା। ଭୀମସେନାର୍ଜୁନାଭ୍ଯାଂ ଚ କସ୍ତତ୍ସାଧ୍ଵିତି ମନ୍ଯତେ
କେଶବ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କୁ ମାରିବାରେ, ଭୀମସେନ ଓ ଅର୍ଜୁନ ସହିତ; କିଏ ଏହାକୁ ଭଲ କାମ ଭାବେ ଗଣନା କରେ?
ଉଦ୍ଵାରେଣ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେନ ଛଦ୍ମନା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନା। ଦୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଭାଵଃ କୃଷ୍ଣେନ ଜରାସନ୍ଧସ୍ଯ ଭୂପତେଃ
ଫାଟକ ଦ୍ୱାରା ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରି, କୃଷ୍ଣ ଜରାସନ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ।
ଯେନ ଧର୍ମାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯମଭିଜାନତା। ପ୍ରେଷିତଂ ପାଦ୍ଯମସ୍ମୈ ତଦ୍ଦାତୁମଗ୍ରେ ଦୂରାତ୍ମନେ
ଯେଉଁ ଧର୍ମପରାୟଣ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୀତି ଜଣା, ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ପାଣି ପ୍ରେରଣ କଲେ, ଏହା ଆଗରେ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କୁ ଦେବାକୁ।
ଭୁଜ୍ଯତାମିତି ତେନୋକ୍ତାଃ କୃଷ୍ଣବୀମଧନଞ୍ଜଯାଟଃ। ଜରାସନ୍ଧେନ କୌରଵ୍ଯ କୃଷ୍ଣେନ ଵିକୃତଂ କୃତମ୍
‘ଖାଇଯାଉ’ ବୋଲି ଜରାସନ୍ଧ କୃଷ୍ଣ, ଭୀମ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ; କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ହେ କୌରବ।
ଯଦ୍ଯଯଂ ଜଗତଃ କର୍ତା ଯଥୈନଂ ମୂର୍ଖ ମନ୍ଯସେ। କସ୍ମାନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସମ୍ଯଗାତ୍ମାନମଵଗଚ୍ଛତି
ଯଦି ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଯେପରି ତୁମେ ଅବୁଦ୍ଧିରେ ଭାବୁଛ, ତେବେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ କାହିଁକି ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହିଁ?
ଇଦଂ ତ୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯଭୂତଂ ମେ ଯଦିଭେ ପାଣ୍ଡଵାସ୍ତ୍ଵଯା। ଅପକୃଷ୍ଟାଃ ସତାଂ ମାର୍ଗାନ୍ମନ୍ଯନ୍ତେ ତଚ୍ଚ ସାଧ୍ଵିତି
ମୋ ପାଇଁ ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ତୁମେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସତ୍ପଥରୁ ଦୂରେ ରହି, ଏହାକୁ ଭଲ କାମ ଭାବେ ଗଣନା କରୁଛ।
ଅଥଵା ନୈତଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଯେଷାଂ ତ୍ଵମସି ଭାରତ। ସ୍ତ୍ରୀସଧର୍ମା ଚ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ସର୍ଵାର୍ଥାନାଂ ପ୍ରଦର୍ଶକଃ
କିମ୍ବା ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ ଭାରତ, କାରଣ ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ନାରୀ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ତୁମେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଦିଗଦର୍ଶକ।