ନୂନଂ ପ୍ରକୃତିରେଷା ତେ ଜଘନ୍ଯା ନାତ୍ର ସଂଶଯଟଃ। `ନଦୀସୁତତ୍ଵାତ୍ତେ ଚିତ୍ତଂ ଚଞ୍ଚଲଂ ନ ସ୍ଥିରଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ତୁମର ନିମ୍ନ ପ୍ରକୃତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ନଦୀର ପୁତ୍ର ହେବାରୁ ତୁମର ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ, ଏହିପରି କହାଯାଏ।
ଅତଃ ପାପୀଯସୀ ଚୈଷାଂ ପାଣ୍ଡଵାନାମପୀଷ୍ଯତେ। ଯେଷାମର୍ଚ୍ଯତମଃ କୃଷ୍ଣସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଯେଷାଂ ପ୍ରଦର୍ଶକଃ
ଏହିପରି, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ପାପ ଲାଗିଥାଏ, କାରଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣ ସବୁଠୁ ପୂଜ୍ୟ, ଏବଂ ତୁମେ ତାଙ୍କର ଦିଗ୍ଦର୍ଶକ।
ଧର୍ମଵାଂସ୍ତ୍ଵମଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସତାଂ ମାର୍ଗାଦଵପ୍ଲୁତଃ। କୋ ହି ଧର୍ମିଣମାତ୍ମାନଂ ଜାନଞ୍ଜ୍ଞାନଵିଦାଂ ଵରଃ
ଅଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଧର୍ମବାନ୍ ଭାବରେ ପରିଚିତ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପଥରୁ ତୁମେ ଭ୍ରଷ୍ଟ; କିଏ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମିକ ଜାଣି, ତୁମେ ଯେପରି କରିଛ, ଏପରି କରିପାରିବ?
କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥା ତ୍ଵଯା ଭୀଷମ କୃତଂ ଧର୍ମମଵେକ୍ଷତା। ଚେତ୍ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଂ ଵିଜାନାସି ଯଦି ପ୍ରାଜ୍ଞା ମତିସ୍ତଵ
ଧର୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରି ତୁମେ ଯେପରି କରିଛ, ଭୀଷ୍ମ, ଏପରି କିଏ କରିପାରିବ? ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣ, ଏବଂ ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅଛି।
ଅନ୍ଯକାମା ହି ଧର୍ମଜ୍ଞା କନ୍ଯକା ପ୍ରାଜ୍ଞମାନିନା। ଅମ୍ବା ନାମେତି ଭଦ୍ରଂ ତେ କଥଂ ସାଽପହୃତା ତ୍ଵଯା
ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ କନ୍ୟା ଅନ୍ୟକୁ ଚାହିଥିଲେ, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି, ଭୀଷ୍ମ, ଅମ୍ବାକୁ ନେଇଥିଲ; କିପରି ଏପରି କରିପାରିଲ?
ତାଂ ତ୍ଵଯାଽପହୃତାଂ ଭୀଷ୍ମ କନ୍ଯାଂ ନୈଷିତଵାନ୍ନୃପଃ। ଭ୍ରାତା ଵିଚିତ୍ରଵୀର୍ଯସ୍ତେ ସତାଂ ମାର୍ଗମନୁସ୍ମରନ୍
ଭୀଷ୍ମ, ତୁମେ ନେଇଥିବା କନ୍ୟାକୁ ରଜା ଚାହିନଥିଲେ; ତୁମର ଭାଇ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପଥକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିଲେ।
ଭାର୍ଯଯୋର୍ଯସ୍ଯ ଚାନ୍ଯେନ ମିଷତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞମାନିନଃ। ତଵ ଜାତାନ୍ଯପତ୍ଯାନି ସଜ୍ଜନାଚରିତେ ପଥି
ଅନ୍ୟଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି ଦେଖୁଥିଲ, ସେଉଁଠି ଜନ୍ମିଥିବା ସନ୍ତାନମାନେ ତୁମର, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପଥରେ।
କୋ ହି ଧର୍ମୋଽସ୍ତି ତେ ଭୀଷମ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମିଦଂ ଵୃଥା। ଯଦ୍ଧାରଯସି ମୋହାଦ୍ଵା କ୍ଲୀବତ୍ଵାଦ୍ଵା ନ ସଂଶଯଃ
ଭୀଷ୍ମ, ତୁମ ପାଇଁ କଣ ଧର୍ମ ଅଛି? ଏହି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଉପବାସ ଅପରଥା, ତୁମେ ମୋହରୁ କିମ୍ବା କ୍ଳୀବତ୍ୱରୁ ଏହା ଧାରଣ କରୁଛ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନ ତ୍ଵଂ ତଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପଶ୍ଯାମ୍ଯୁପଚରଂ କ୍ଵଚିତ୍। ନ ହି ତେ ସେଵିତା ଵୃଦ୍ଧା ଯ ଏଵଂ ଧର୍ମମବ୍ରଵୀଃ
ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁଠି ତୁମେ ଏହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛ, ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନି। ତୁମେ ଜେଉଁପରି ଧର୍ମ ବିଷୟରେ କହୁଛ, ତାହା ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରିନଥିଲ।
ଇଷ୍ଟଂ ଦତ୍ତମଧୀତଂ ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ବହୁଦକ୍ଷିଣାଃ। ସର୍ଵମେତଦପତ୍ଯସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍
ପୂଜା, ଦାନ, ପାଠ, ଏବଂ ବହୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ—ଏ ସବୁ ମିଶି ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଥିବାର ଏକ ଶୋଳାଂଶ ମୂଲ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିପାରେନି।
ଵ୍ରତୋପଵାସୈର୍ବହୁଭିଃ କୃତଂ ଭଵତି ଭୀଷ୍ମ ଯତ୍। ସର୍ଵଂ ତଦନପତ୍ଯସ୍ଯ ମୋଘଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚଯାତ୍
ଭୀଷ୍ମ, ଅନେକ ଉପବାସ ଓ ବ୍ରତ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ ସେ ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ସୋଽନପତ୍ଯଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ମିଥ୍ଯାଧର୍ମାନୁଶାସନାତ୍। ହଂସଵତ୍ତ୍ଵମପୀଦାନୀଂ ଜ୍ଞାତିଭ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଯା ଵଧମ୍
ଏଭଳି, ସନ୍ତାନହୀନ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ଭୁଲ ଧର୍ମ ଶିଖାଇବାର ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଏବେ ହଂସ ପରି ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନେଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭୋଗିପାର।
ଏଵଂ ହି କଥଯନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ନରା ଜ୍ଞାନଵିଦଃ ପୁରା। ଭୀଷ୍ମ ଯତ୍ତଦହଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵ ଶୃଣ୍ଵତଃ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଭଳି କଥା କହିଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ। ସେମାନେ କହିଥିବା କଥା ମୁଁ ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି।
ଵୃଦ୍ଧଃ କିଲ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତେ କଶ୍ଚିଦ୍ଧଂସୋଽଭଵତ୍ପୁରା। ଧର୍ମଵାଗନ୍ଯଥାଵୃତ୍ତଃ ପକ୍ଷିଣଃ ସୋଽନୁଶାସ୍ତି ଚ
ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ହଂସ ଥିଲା, ସେ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ କହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ କାମରେ ଅନ୍ୟଥା କରୁଥିଲେ; ଏହି ହଂସ ପକ୍ଷୀମାନେଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ।
ଧର୍ମ ଚରତ ମାଽଧର୍ମମିତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ କିଲ। ପକ୍ଷିଣଃ ଶୁଶ୍ରୁଵୁର୍ଭୀଷ୍ମ ସତତଂ ଧର୍ମଵାଦିନଃ
‘ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଅଧର୍ମରୁ ଦୂର ରହ’—ଏହି ହଂସର କଥା ପକ୍ଷୀମାନେ ସବୁବେଳେ ଶୁଣୁଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି।
ହଂସସ୍ଯ ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁଦିତାଃ ସର୍ଵପକ୍ଷିଣଃ। ଊଚୁଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵଗା ହଂସଂ ପରିଵାର୍ଯ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ହଂସର କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଖୁସି ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ନିଜ ଭାଷାରେ ହଂସକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କଥଯସ୍ଵ ଭଵାନ୍ସର୍ଵଂ ପକ୍ଷିଣାଂ ତୁ ସମାସତଃ। କୋ ହି ନାମ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରୂହି ନୋ ଧର୍ମ ଉତ୍ତମଃ
ଦୟାକରି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥିବାବେଳେ, ଆପଣ ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ; ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମକୁ ଜଣିଛି, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
ପ୍ରଜାସ୍ଵହିଂସା ଧର୍ମୋ ଵୈ ହିଂସାଽଧର୍ମଃ ଖଗଵ୍ରଜାଃ। ଏତଦେଵାନୁବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଧର୍ମାଧର୍ମଃ ସମାସତଃ
ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅହିଂସା ହେଉଛି ଧର୍ମ, ହିଂସା ହେଉଛି ଅଧର୍ମ, ପକ୍ଷୀମାନେ। ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଏହି ଅଟୁଟ ନୀତି—ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ।
ଵୃଦ୍ଧହଂସଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପକ୍ଷିଣସ୍ତେ ସୁସଂହିତାଃ। ଊଚୁଶ୍ଚ ଧର୍ମଲୁବ୍ଧାସ୍ତେ ସ୍ମଯମାନା ଇଵାଣ୍ଡଜାଃ
ବୃଦ୍ଧ ହଂସର କଥା ଶୁଣି, ଭଲ ଭାବରେ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ଧର୍ମ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇ, ହସି ହସି କଥା କହିଲେ।
ଧର୍ମଂ ଯଃ କୁରୁତେ ନିତ୍ଯଂ ଲୋକେ ଧୀରତରୋଽଣ୍ଡଜଃ। ସ ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛେଦ୍ଧର୍ମାତ୍ମା ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହୀହ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଯେଉଁ ଅଣ୍ଡଜ ପକ୍ଷୀ ସବୁବେଳେ ଲୋକରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ଅଧିକ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏଭଳି ଧର୍ମାତ୍ମା କେଉଁଠି ଯାଏ, ତାହା ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ।
ବାଲା ଯୂଯଂ ନ ଜାନୀଧ୍ଵଂ ଧର୍ମସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଵିହଙ୍ଗମାଃ। ଧର୍ମଂ ଯଃ କୁରୁତେ ଲୋକେ ସତତଂ ଶୁଭବୁଦ୍ଧିନା। ନ ଚାଯୁଷୋଽନ୍ତେ ସ୍ଵଂ ଦେହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଜଣିନଥିବା, ପକ୍ଷୀମାନେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସବୁବେଳେ ଶୁଭ ମନରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷରେ ଦେହ ଛାଡି ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନି।
ତଥାଽହମପି ଚ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କାଲେ ଦେହମିମଂ ଦ୍ଵିଜାଃ। ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଇଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ଵୈ ଗତିଃ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡିବି, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଯିବି; ଏହିଁ ହେଉଛି ଧର୍ମର ଗତି।
ଏଵଂ ଧର୍ମକଥାଂ ଚକ୍ରେ ସ ହଂସଃ ପକ୍ଷିଣାଂ ଭୃଶମ୍। ପକ୍ଷିଣଃ ଶୁଶ୍ରୁଵୁର୍ଭୀଷ୍ମ ସତତଂ ଧର୍ମମେଵ ତେ
ହଂସ ଏଭଳି ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପକ୍ଷୀମାନେଙ୍କୁ ବହୁ କଥା କହିଲେ; ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ, ଭୀଷ୍ମ, ସବୁବେଳେ ଧର୍ମକୁ ଶୁଣିଥିଲେ।
ଅଥାସ୍ଯ ଭକ୍ଷ୍ଯମାଜହ୍ରୁଃ ସମୁଦ୍ରଜଲଚାରିଣଃ। ଅଣ୍ଡଜା ଭୀଷ୍ମ ତସ୍ଯାନ୍ଯେ ଧର୍ମାର୍ଥମିତି ଶୁଶ୍ରୁମ
ତାପରେ, ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ରହୁଥିବା ଅଣ୍ଡଜ ପକ୍ଷୀମାନେ ହଂସ ପାଇଁ ଭୋଜନ ଆଣିଦେଲେ, ଭୀଷ୍ମ, ଯାହା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ, ଧର୍ମ ପାଇଁ।
ତେ ଚ ତସ୍ଯ ସମଭ୍ଯାଶେ ନିକ୍ଷିପ୍ଯାଣ୍ଡାନି ସର୍ଵଶଃ। ସମୁଦ୍ରାମ୍ଭସ୍ଯମୋଦନ୍ତ ଚରନ୍ତୋ ଭୀଷ୍ମ ପକ୍ଷିଣଃ
ସେମାନେ ନିଜ ଅଣ୍ଡଗୁଡିକୁ ହଂସ ପାଖରେ ଏକଠା ରଖିଦେଲେ; ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ, ଭୀଷ୍ମ, ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁଡ଼ିଉଥିଲେ।
ତେଷାମଣ୍ଡାନି ସର୍ଵେଷାଂ ଭକ୍ଷଯାମାସ ପାପକୃତ୍। ସ ହଂସଃ ସମ୍ପ୍ରମତ୍ତାନାମପ୍ରମତ୍ତଃ ସ୍ଵକର୍ମଣି
ସେହି ପାପୀ ହଂସ, ନିଜ କାମରେ ସଚେତନ ରହି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅସାବଧାନ ଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଣ୍ଡ ଖାଇଦେଲା।
ତତଃ ପ୍ରକ୍ଷୀଯମାଣେଷୁ ତେଷୁ ତେଷ୍ଵଣ୍ଡଜୋଽପରଃ। ଅଶଙ୍କତ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସ କଦାଚିଦ୍ଦଦର୍ଶ ହ
ଏହି ଡିଂଗା ଭାଙ୍ଗାଯିବା ସମୟରେ, ଆଉ ଏକ ପକ୍ଷୀ ଡିଂଗାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା; ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପକ୍ଷୀ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପରେ ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ସଙ୍କଥଯାମାସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହଂସସ୍ଯ କିଲ୍ବିଷମ୍। ତେଷାଂ ପରମଦୁଃଖାର୍ତଃ ସ ପକ୍ଷୀ ସର୍ଵପକ୍ଷିଣାମ୍
ତାପରେ, ହଂସର ଅପରାଧ ଦେଖି, ସେ ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଲା ଏବଂ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।
ତତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପକ୍ଷିଣସ୍ତେ ସମୀପଗାଃ। ନିଜଘ୍ନସ୍ତଂ ତଦା ହଂସଂ ମିଥ୍ଯାଵୃତ୍ତଂ କୁରୂଦ୍ଵହ
ତାପରେ, ସେହି ହଂସର ଭୁଲ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖି, ନିକଟରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଏହି ହଂସକୁ ମାରିଦେଲେ, ହେ କୁରୁବଂଶୀ।
ଏଵଂ ତ୍ଵାଂ ହଂସଧର୍ମାଣମପୀମେ ଵସୁଧାଧିପାଃ। ନିହନ୍ଯୁର୍ଭୀଷ୍ମ ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ପକ୍ଷିଣସ୍ତଂ ଯଥାଣ୍ଡଜମ୍
ଏହିପରି, ହଂସର ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ତୁମକୁ, ଭୀଷ୍ମ, ଏହି ଭୂମିର ରାଜାମାନେ ରୁଷ୍ଟ ହେଇ, ସେହି ଡିଂଗାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପକ୍ଷୀକୁ ମାରିଥିବା ପରି ମାରିପାରନ୍ତି।