ଭୁକ୍ତମେତେନ ବହ୍ଵନ୍ନଂ କ୍ରୀଡତା ନଗମୂର୍ଧନି। ଇତି ତେ ଭୀଷ୍ଣ ଶୃଣ୍ଵାନାଃ ପରେ ଵିସ୍ମଯମାଗତାଃ
ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ଖେଳିବା ସମୟରେ ବହୁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଛି—ଏହିପରି କଥା ଲୋକେ କହିଥାନ୍ତି, ଭୀଷ୍ମ। ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଯସ୍ଯ ଚାନେନ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭୁକ୍ତମନ୍ନଂ ବଲୀଯସଃ। ସ ଚାନେନ ହତଃ କଂସ ଇତ୍ଯେତତ୍ତୁ ବଲୀଯସଃ
ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଯେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରବଳ ବ୍ୟକ୍ତି ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିଛି, ସେଉଁଠି ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛି—ଏହିପରି କଥା ପ୍ରବଳ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷୟରେ କହାଯାଏ।
ସ ଚାନେନ ହତଃ କଂସ ଇତ୍ଯେତତ୍ତୁ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍।। ନ ତେ ଶ୍ରୁତମିଦଂ ଭୀଷ୍ମ ନୂନଂ କଥଯତାଂ ସତାମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛି—ଏହି କଥା ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗଳ୍ପ। ନିଶ୍ଚୟ, ଭୀଷ୍ମ, ତୁମେ ଏହି କଥା ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର କଥାବାର୍ତାରେ ଶୁଣିନାହାଁ।
ଯଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତ୍ଵାମଧର୍ମଜ୍ଞଂ ଵାକ୍ଯଂ କୁରୁକୁଲାଧମ।। ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଗୋଷୁ ନ ଶସ୍ତ୍ରାଣି ପାତଯେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ
ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବାକୁ ଯାଉଛି, ଅଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, କୁରୁବଂଶର ଅପମାନ—ମହିଳା, ଗାଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କେବେ ଅସ୍ତ୍ର ଫେଙ୍ଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇତି ସନ୍ତୋଽନୁଶାସନ୍ତି ସଞ୍ଜନା ଧର୍ମିଣଃ ସଦା। ଭୀଷ୍ମ ଲୋକେ ହି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିତଥଂ ତ୍ଵଯି ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏପରି ଧର୍ମିକ ଲୋକେ ସଦା ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଭୀଷ୍ମ, ଏବଂ ଧର୍ମବାନ୍ ଲୋକେ ଏହିପରି କଥା କହିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହି ସବୁ କଥାକୁ ଜଗତରେ ମିଥ୍ୟା କରିଛ।
ଜ୍ଞାନଵୃଦ୍ଧଂ ଚ ଵୃଦ୍ଧଂ ଚ ଭୂଯାଂସଂ କେଶଵଂ ମମ। ଅଜାନତ ଇଵାଖ୍ଯାସି ସଂସ୍ତୁଵନ୍କୌରଵାଧମ
ତୁମେ କେଶବଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା କହୁଛ, ଯେଉଁଠି ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୟସ୍କ ଏବଂ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତଥାପି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନଥିବା ପରି କଥା କହୁଛ, କୌରବଙ୍କ ଅପମାନ।
ଗୋଘ୍ରଃ ସ୍ତ୍ରୀଘ୍ନଶ୍ଚ ସନ୍ଭୀଷ୍ମ ତ୍ଵଦ୍ଵାକ୍ଯାଦ୍ଯଦି ପୂଜ୍ଯତେ। ଏଵମ୍ଭୂତଶ୍ଚ ଯୋ ଭୀଷ୍ମ କଥଂ ସଂସ୍ତଵମର୍ହତି
ଭୀଷ୍ମ, ଯଦି ଗୋ ହତା ଓ ମହିଳା ହତାକୁ ତୁମର କଥା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ମିଳିବା ଉଚିତ୍, ତେବେ ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ପ୍ରଶଂସା ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ?
ଅସୌ ମତିମତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯ ଏଷ ଜଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ସମ୍ଭାଵଯତି ଚାପ୍ଯେଵଂ ତ୍ଵଦ୍ଵାକ୍ଯାଚ୍ଚ ଜନାର୍ଦନଃ। ଏଵମେତତ୍ସର୍ଵମିତି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିତଥଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଜଗତର ସ୍ବାମୀ ଓ ସବୁଠୁ ଜ୍ଞାନୀ, ଏପରି ଭାବରେ ସମ୍ମାନିତ; ତଥାପି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ତୁମର କଥା ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ମିଥ୍ୟା।
ଆତ୍ମାନମାତ୍ମନାଽଽଧାତୁଂ ଯଦି ଶକ୍ତୋ ଜନାର୍ଦନଃ। ଅକାମଯନ୍ତଂ ତଂ ଭୀଷ୍ମ କଥଂ ସାଧ୍ଵିଵ ପଶ୍ଯସି
ଯଦି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ନିଜେ ନିଜକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିପାରିବେ, ଭୀଷ୍ମ, ତେବେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନିଜେ ଚାହିଁନଥିବା ବେଳେ କିପରି ଧର୍ମିକ ଭାବରେ ଦେଖୁଛ?
ନ ଗାଥା ଗାଥିନଂ ଶାସ୍ତି ବହୁଚେଦପି ଗାଯତି। ପ୍ରକୃତିଂ ଯାନ୍ତି ଭୂତାନି କୁଲିଙ୍ଗଶକୁନିର୍ଯଥା
ଗୀତ ଗାୟକକୁ ଶିଖାଇପାରେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ବହୁ ଗୀତ ଗାଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଯେପରି ଚଉଁ ଚଉଁ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅନୁସରେ।
ନୂନଂ ପ୍ରକୃତିରେଷା ତେ ଜଘନ୍ଯା ନାତ୍ର ସଂଶଯଟଃ। `ନଦୀସୁତତ୍ଵାତ୍ତେ ଚିତ୍ତଂ ଚଞ୍ଚଲଂ ନ ସ୍ଥିରଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ତୁମର ନିମ୍ନ ପ୍ରକୃତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ନଦୀର ପୁତ୍ର ହେବାରୁ ତୁମର ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ, ଏହିପରି କହାଯାଏ।
ଅତଃ ପାପୀଯସୀ ଚୈଷାଂ ପାଣ୍ଡଵାନାମପୀଷ୍ଯତେ। ଯେଷାମର୍ଚ୍ଯତମଃ କୃଷ୍ଣସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଯେଷାଂ ପ୍ରଦର୍ଶକଃ
ଏହିପରି, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ପାପ ଲାଗିଥାଏ, କାରଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣ ସବୁଠୁ ପୂଜ୍ୟ, ଏବଂ ତୁମେ ତାଙ୍କର ଦିଗ୍ଦର୍ଶକ।
ଧର୍ମଵାଂସ୍ତ୍ଵମଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସତାଂ ମାର୍ଗାଦଵପ୍ଲୁତଃ। କୋ ହି ଧର୍ମିଣମାତ୍ମାନଂ ଜାନଞ୍ଜ୍ଞାନଵିଦାଂ ଵରଃ
ଅଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଧର୍ମବାନ୍ ଭାବରେ ପରିଚିତ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପଥରୁ ତୁମେ ଭ୍ରଷ୍ଟ; କିଏ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମିକ ଜାଣି, ତୁମେ ଯେପରି କରିଛ, ଏପରି କରିପାରିବ?
କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥା ତ୍ଵଯା ଭୀଷମ କୃତଂ ଧର୍ମମଵେକ୍ଷତା। ଚେତ୍ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଂ ଵିଜାନାସି ଯଦି ପ୍ରାଜ୍ଞା ମତିସ୍ତଵ
ଧର୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରି ତୁମେ ଯେପରି କରିଛ, ଭୀଷ୍ମ, ଏପରି କିଏ କରିପାରିବ? ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣ, ଏବଂ ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅଛି।
ଅନ୍ଯକାମା ହି ଧର୍ମଜ୍ଞା କନ୍ଯକା ପ୍ରାଜ୍ଞମାନିନା। ଅମ୍ବା ନାମେତି ଭଦ୍ରଂ ତେ କଥଂ ସାଽପହୃତା ତ୍ଵଯା
ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ କନ୍ୟା ଅନ୍ୟକୁ ଚାହିଥିଲେ, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି, ଭୀଷ୍ମ, ଅମ୍ବାକୁ ନେଇଥିଲ; କିପରି ଏପରି କରିପାରିଲ?
ତାଂ ତ୍ଵଯାଽପହୃତାଂ ଭୀଷ୍ମ କନ୍ଯାଂ ନୈଷିତଵାନ୍ନୃପଃ। ଭ୍ରାତା ଵିଚିତ୍ରଵୀର୍ଯସ୍ତେ ସତାଂ ମାର୍ଗମନୁସ୍ମରନ୍
ଭୀଷ୍ମ, ତୁମେ ନେଇଥିବା କନ୍ୟାକୁ ରଜା ଚାହିନଥିଲେ; ତୁମର ଭାଇ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପଥକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିଲେ।
ଭାର୍ଯଯୋର୍ଯସ୍ଯ ଚାନ୍ଯେନ ମିଷତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞମାନିନଃ। ତଵ ଜାତାନ୍ଯପତ୍ଯାନି ସଜ୍ଜନାଚରିତେ ପଥି
ଅନ୍ୟଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି ଦେଖୁଥିଲ, ସେଉଁଠି ଜନ୍ମିଥିବା ସନ୍ତାନମାନେ ତୁମର, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପଥରେ।
କୋ ହି ଧର୍ମୋଽସ୍ତି ତେ ଭୀଷମ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମିଦଂ ଵୃଥା। ଯଦ୍ଧାରଯସି ମୋହାଦ୍ଵା କ୍ଲୀବତ୍ଵାଦ୍ଵା ନ ସଂଶଯଃ
ଭୀଷ୍ମ, ତୁମ ପାଇଁ କଣ ଧର୍ମ ଅଛି? ଏହି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଉପବାସ ଅପରଥା, ତୁମେ ମୋହରୁ କିମ୍ବା କ୍ଳୀବତ୍ୱରୁ ଏହା ଧାରଣ କରୁଛ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନ ତ୍ଵଂ ତଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପଶ୍ଯାମ୍ଯୁପଚରଂ କ୍ଵଚିତ୍। ନ ହି ତେ ସେଵିତା ଵୃଦ୍ଧା ଯ ଏଵଂ ଧର୍ମମବ୍ରଵୀଃ
ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁଠି ତୁମେ ଏହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛ, ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନି। ତୁମେ ଜେଉଁପରି ଧର୍ମ ବିଷୟରେ କହୁଛ, ତାହା ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରିନଥିଲ।
ଇଷ୍ଟଂ ଦତ୍ତମଧୀତଂ ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ବହୁଦକ୍ଷିଣାଃ। ସର୍ଵମେତଦପତ୍ଯସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍
ପୂଜା, ଦାନ, ପାଠ, ଏବଂ ବହୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ—ଏ ସବୁ ମିଶି ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଥିବାର ଏକ ଶୋଳାଂଶ ମୂଲ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିପାରେନି।
ଵ୍ରତୋପଵାସୈର୍ବହୁଭିଃ କୃତଂ ଭଵତି ଭୀଷ୍ମ ଯତ୍। ସର୍ଵଂ ତଦନପତ୍ଯସ୍ଯ ମୋଘଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚଯାତ୍
ଭୀଷ୍ମ, ଅନେକ ଉପବାସ ଓ ବ୍ରତ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ ସେ ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ସୋଽନପତ୍ଯଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ମିଥ୍ଯାଧର୍ମାନୁଶାସନାତ୍। ହଂସଵତ୍ତ୍ଵମପୀଦାନୀଂ ଜ୍ଞାତିଭ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଯା ଵଧମ୍
ଏଭଳି, ସନ୍ତାନହୀନ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ଭୁଲ ଧର୍ମ ଶିଖାଇବାର ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଏବେ ହଂସ ପରି ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନେଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭୋଗିପାର।
ଏଵଂ ହି କଥଯନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ନରା ଜ୍ଞାନଵିଦଃ ପୁରା। ଭୀଷ୍ମ ଯତ୍ତଦହଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵ ଶୃଣ୍ଵତଃ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଭଳି କଥା କହିଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ। ସେମାନେ କହିଥିବା କଥା ମୁଁ ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି।
ଵୃଦ୍ଧଃ କିଲ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତେ କଶ୍ଚିଦ୍ଧଂସୋଽଭଵତ୍ପୁରା। ଧର୍ମଵାଗନ୍ଯଥାଵୃତ୍ତଃ ପକ୍ଷିଣଃ ସୋଽନୁଶାସ୍ତି ଚ
ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ହଂସ ଥିଲା, ସେ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ କହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ କାମରେ ଅନ୍ୟଥା କରୁଥିଲେ; ଏହି ହଂସ ପକ୍ଷୀମାନେଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ।
ଧର୍ମ ଚରତ ମାଽଧର୍ମମିତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ କିଲ। ପକ୍ଷିଣଃ ଶୁଶ୍ରୁଵୁର୍ଭୀଷ୍ମ ସତତଂ ଧର୍ମଵାଦିନଃ
‘ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଅଧର୍ମରୁ ଦୂର ରହ’—ଏହି ହଂସର କଥା ପକ୍ଷୀମାନେ ସବୁବେଳେ ଶୁଣୁଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି।
ହଂସସ୍ଯ ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁଦିତାଃ ସର୍ଵପକ୍ଷିଣଃ। ଊଚୁଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵଗା ହଂସଂ ପରିଵାର୍ଯ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ହଂସର କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଖୁସି ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ନିଜ ଭାଷାରେ ହଂସକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କଥଯସ୍ଵ ଭଵାନ୍ସର୍ଵଂ ପକ୍ଷିଣାଂ ତୁ ସମାସତଃ। କୋ ହି ନାମ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରୂହି ନୋ ଧର୍ମ ଉତ୍ତମଃ
ଦୟାକରି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥିବାବେଳେ, ଆପଣ ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ; ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମକୁ ଜଣିଛି, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
ପ୍ରଜାସ୍ଵହିଂସା ଧର୍ମୋ ଵୈ ହିଂସାଽଧର୍ମଃ ଖଗଵ୍ରଜାଃ। ଏତଦେଵାନୁବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଧର୍ମାଧର୍ମଃ ସମାସତଃ
ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅହିଂସା ହେଉଛି ଧର୍ମ, ହିଂସା ହେଉଛି ଅଧର୍ମ, ପକ୍ଷୀମାନେ। ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଏହି ଅଟୁଟ ନୀତି—ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ।
ଵୃଦ୍ଧହଂସଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପକ୍ଷିଣସ୍ତେ ସୁସଂହିତାଃ। ଊଚୁଶ୍ଚ ଧର୍ମଲୁବ୍ଧାସ୍ତେ ସ୍ମଯମାନା ଇଵାଣ୍ଡଜାଃ
ବୃଦ୍ଧ ହଂସର କଥା ଶୁଣି, ଭଲ ଭାବରେ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ଧର୍ମ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇ, ହସି ହସି କଥା କହିଲେ।
ଧର୍ମଂ ଯଃ କୁରୁତେ ନିତ୍ଯଂ ଲୋକେ ଧୀରତରୋଽଣ୍ଡଜଃ। ସ ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛେଦ୍ଧର୍ମାତ୍ମା ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହୀହ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଯେଉଁ ଅଣ୍ଡଜ ପକ୍ଷୀ ସବୁବେଳେ ଲୋକରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ଅଧିକ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏଭଳି ଧର୍ମାତ୍ମା କେଉଁଠି ଯାଏ, ତାହା ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ।