ବିଭୀଷିକାଭିର୍ବହ୍ଵୀଭିର୍ଭୀଷଯନ୍ଭୀଷ୍ମ ପାର୍ଥିଵାନ୍। ନ ଵ୍ଯପତ୍ରପସେ କସ୍ମାଦ୍ଵୃଦ୍ଧଃ ସନ୍କୁଲପାଂସନଃ
ହେ ଭୀଷ୍ମ, ତୁମେ ବହୁ ଭୟଙ୍କର ବାଣୀରେ ରାଜାମାନେ ଭୟଭୀତ କରୁଛ। ବୟସ୍କ ଓ ବଂଶ ନାଶ କରିଥିବା ତୁମେ କାହିଁକି ଲଜ୍ଜା ପାଉନାହାଁ?
ଯୁକ୍ତମେତତ୍ତୃତୀଯାଯାଂ ପ୍ରକୃତୌ ଵର୍ତତା ତ୍ଵଯା। ଵକ୍ତୁଂ ଧର୍ମାଦପେତାର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ହି ସର୍ଵକୁରୂତ୍ତମଃ
ତୃତୀୟ ସ୍ୱଭାବରେ ଚାଲୁଥିବା ତୁମ ପାଇଁ ଧର୍ମ ବିପରୀତ କଥା କହିବା ଉଚିତ, କାରଣ ତୁମେ ସମସ୍ତ କୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ନାଵି ନୌରିଵ ସମ୍ବଦ୍ଧା ଯଥାନ୍ଧୋ ଵାନ୍ଧମନ୍ଵିଯାତ୍। ତଥାଭୂତା ହି କୌରଵ୍ଯା ଯେଷାଂ ଭୀଷ୍ମ ତ୍ଵମଗ୍ରଣୀଃ
ଯେପରି ଜଣେ ଅନ୍ଧ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ଧଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, କିମ୍ବା ଏକ ନୌକା ଅନ୍ୟ ନୌକାକୁ ବାନ୍ଧି ରହେ, ସେପରି ତୁମେ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା କୌରବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।
ପୂତନାଘାତପୂର୍ଵାଣି କର୍ମାଣ୍ଯସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ। ତ୍ଵଯା କୀର୍ତଯତାଽସ୍ମାକଂ ଭୂଯଃ ପ୍ରଵ୍ଯଥିତଂ ମନଃ
ପୂତନା ବଧ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କର କୃତ୍ୟ ତୁମେ ବିଶେଷ ଭାବେ କହି ଆମ ମନକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଲେ।
ଅଵଲିପ୍ତସ୍ଯ ମୂର୍ଶସ୍ଯ କେଶଵଂ ସ୍ତୋତୁମିଚ୍ଛତଃ। କଥଂ ଭୀଷ୍ମ ନ ତେ ଜିହ୍ଵା ଶତଧେଯଂ ଵିଦୀର୍ଯତେ
ଅହଂକାରୀ ଓ ମୂଢ଼ ହୋଇ ତୁମେ କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଭୀଷ୍ମ, କିପରି ତୁମ ଜିହ୍ୱା ଶତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଏନାହିଁ?
ଯତ୍ର କୁତ୍ସା ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯା ଭୀଷ୍ମ ବାଲତରୈର୍ନରୈଃ। ତମିମଂ ଜ୍ଞାନଵୃଦ୍ଧଃ ସନ୍ଗୋପଂ ସଂସ୍ତୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଯେଠି ଅପମାନ କେବଳ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ କହିବା ଉଚିତ, ସେଠି ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସଂୟମୀ ହୋଇ ଏହି ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଯଦ୍ଯନେନ ହତା ବାଲ୍ଯେ ଶକୁନିଶ୍ଚିତ୍ରମତ୍ର କିମ୍। ତୌ ଵାଽଶ୍ଵଵୃଷଭୌ ଭୀଷ୍ଣ ଯୌ ନ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦୌ
ଯଦି ସେ ଶିଶୁବେଳେ ଶକୁନିକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ତେଉଁଠି କ'ଣ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଛି? କିମ୍ବା ସେଉଁଠି ସେଉଁ ଦୁଇଟି ଘୋଡ଼ା, ଯେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ ନଥିଲେ?
ଚେତନାରହିତଂ କାଷ୍ଠଂ ଯଦ୍ଯନେନ ନିପାତିତମ୍। ପାଦେନ ଶକଟଂ ଭୀଷ୍ଣ ତତ୍ର କିଂ କୃତମଦ୍ଭୁତମ୍
ଯଦି ସେ ଜଣେ ଜଡ଼ କାଠକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇଥିଲେ, କିମ୍ବା ପାଏଁ ଗଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଟାଇଦେଇଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ, ତେଉଁଠି କ'ଣ ଅଦ୍ଭୁତ କିଛି ଅଛି?
ଅର୍କପ୍ରମାଣୌ ତୌ ଵୃକ୍ଷୌ ଯଦ୍ଯନେନ ନିପାତିତୌ। ' ନାଗଶ୍ଚ ଦମିତୋଽନେନ ତତ୍ର କୋ ଵିସ୍ମଯଃ କୃତଃ
ଯଦି ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ବଡ଼ ଦୁଇଟି ଗଛକୁ କାଟିଦେଇଥିଲେ, କିମ୍ବା ଏକ ହାତୀକୁ ବଶ କରିଥିଲେ, ତେଉଁଠି କ'ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅଛି?
ଵଲ୍ମୀକମାତ୍ରଃ ସପ୍ତାହଂ ଯଦ୍ଯନେନ ଧୃତୋଽଚଲଃ। ତଦା ଗୋଵର୍ଧନୋ ଭୀଷ୍ମ ନ ତଚ୍ଚିତ୍ରଂ ମତଂ ମମ
ଯଦି ସେ ସାତ ଦିନ ଧରି ଏକ ପିପିଲିକା ଗୁହା ପରି ଛୋଟ ପାହାଡ଼କୁ ଧରିଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ, ଗୋବର୍ଧନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବିନାହିଁ।
ଭୁକ୍ତମେତେନ ବହ୍ଵନ୍ନଂ କ୍ରୀଡତା ନଗମୂର୍ଧନି। ଇତି ତେ ଭୀଷ୍ଣ ଶୃଣ୍ଵାନାଃ ପରେ ଵିସ୍ମଯମାଗତାଃ
ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ଖେଳିବା ସମୟରେ ବହୁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଛି—ଏହିପରି କଥା ଲୋକେ କହିଥାନ୍ତି, ଭୀଷ୍ମ। ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଯସ୍ଯ ଚାନେନ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭୁକ୍ତମନ୍ନଂ ବଲୀଯସଃ। ସ ଚାନେନ ହତଃ କଂସ ଇତ୍ଯେତତ୍ତୁ ବଲୀଯସଃ
ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଯେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରବଳ ବ୍ୟକ୍ତି ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିଛି, ସେଉଁଠି ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛି—ଏହିପରି କଥା ପ୍ରବଳ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷୟରେ କହାଯାଏ।
ସ ଚାନେନ ହତଃ କଂସ ଇତ୍ଯେତତ୍ତୁ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍।। ନ ତେ ଶ୍ରୁତମିଦଂ ଭୀଷ୍ମ ନୂନଂ କଥଯତାଂ ସତାମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛି—ଏହି କଥା ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗଳ୍ପ। ନିଶ୍ଚୟ, ଭୀଷ୍ମ, ତୁମେ ଏହି କଥା ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର କଥାବାର୍ତାରେ ଶୁଣିନାହାଁ।
ଯଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତ୍ଵାମଧର୍ମଜ୍ଞଂ ଵାକ୍ଯଂ କୁରୁକୁଲାଧମ।। ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଗୋଷୁ ନ ଶସ୍ତ୍ରାଣି ପାତଯେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ
ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବାକୁ ଯାଉଛି, ଅଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, କୁରୁବଂଶର ଅପମାନ—ମହିଳା, ଗାଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କେବେ ଅସ୍ତ୍ର ଫେଙ୍ଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇତି ସନ୍ତୋଽନୁଶାସନ୍ତି ସଞ୍ଜନା ଧର୍ମିଣଃ ସଦା। ଭୀଷ୍ମ ଲୋକେ ହି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିତଥଂ ତ୍ଵଯି ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏପରି ଧର୍ମିକ ଲୋକେ ସଦା ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଭୀଷ୍ମ, ଏବଂ ଧର୍ମବାନ୍ ଲୋକେ ଏହିପରି କଥା କହିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହି ସବୁ କଥାକୁ ଜଗତରେ ମିଥ୍ୟା କରିଛ।
ଜ୍ଞାନଵୃଦ୍ଧଂ ଚ ଵୃଦ୍ଧଂ ଚ ଭୂଯାଂସଂ କେଶଵଂ ମମ। ଅଜାନତ ଇଵାଖ୍ଯାସି ସଂସ୍ତୁଵନ୍କୌରଵାଧମ
ତୁମେ କେଶବଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା କହୁଛ, ଯେଉଁଠି ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୟସ୍କ ଏବଂ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତଥାପି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନଥିବା ପରି କଥା କହୁଛ, କୌରବଙ୍କ ଅପମାନ।
ଗୋଘ୍ରଃ ସ୍ତ୍ରୀଘ୍ନଶ୍ଚ ସନ୍ଭୀଷ୍ମ ତ୍ଵଦ୍ଵାକ୍ଯାଦ୍ଯଦି ପୂଜ୍ଯତେ। ଏଵମ୍ଭୂତଶ୍ଚ ଯୋ ଭୀଷ୍ମ କଥଂ ସଂସ୍ତଵମର୍ହତି
ଭୀଷ୍ମ, ଯଦି ଗୋ ହତା ଓ ମହିଳା ହତାକୁ ତୁମର କଥା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ମିଳିବା ଉଚିତ୍, ତେବେ ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ପ୍ରଶଂସା ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ?
ଅସୌ ମତିମତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯ ଏଷ ଜଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ସମ୍ଭାଵଯତି ଚାପ୍ଯେଵଂ ତ୍ଵଦ୍ଵାକ୍ଯାଚ୍ଚ ଜନାର୍ଦନଃ। ଏଵମେତତ୍ସର୍ଵମିତି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିତଥଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଜଗତର ସ୍ବାମୀ ଓ ସବୁଠୁ ଜ୍ଞାନୀ, ଏପରି ଭାବରେ ସମ୍ମାନିତ; ତଥାପି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ତୁମର କଥା ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ମିଥ୍ୟା।
ଆତ୍ମାନମାତ୍ମନାଽଽଧାତୁଂ ଯଦି ଶକ୍ତୋ ଜନାର୍ଦନଃ। ଅକାମଯନ୍ତଂ ତଂ ଭୀଷ୍ମ କଥଂ ସାଧ୍ଵିଵ ପଶ୍ଯସି
ଯଦି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ନିଜେ ନିଜକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିପାରିବେ, ଭୀଷ୍ମ, ତେବେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନିଜେ ଚାହିଁନଥିବା ବେଳେ କିପରି ଧର୍ମିକ ଭାବରେ ଦେଖୁଛ?
ନ ଗାଥା ଗାଥିନଂ ଶାସ୍ତି ବହୁଚେଦପି ଗାଯତି। ପ୍ରକୃତିଂ ଯାନ୍ତି ଭୂତାନି କୁଲିଙ୍ଗଶକୁନିର୍ଯଥା
ଗୀତ ଗାୟକକୁ ଶିଖାଇପାରେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ବହୁ ଗୀତ ଗାଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଯେପରି ଚଉଁ ଚଉଁ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅନୁସରେ।
ନୂନଂ ପ୍ରକୃତିରେଷା ତେ ଜଘନ୍ଯା ନାତ୍ର ସଂଶଯଟଃ। `ନଦୀସୁତତ୍ଵାତ୍ତେ ଚିତ୍ତଂ ଚଞ୍ଚଲଂ ନ ସ୍ଥିରଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ତୁମର ନିମ୍ନ ପ୍ରକୃତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ନଦୀର ପୁତ୍ର ହେବାରୁ ତୁମର ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ, ଏହିପରି କହାଯାଏ।
ଅତଃ ପାପୀଯସୀ ଚୈଷାଂ ପାଣ୍ଡଵାନାମପୀଷ୍ଯତେ। ଯେଷାମର୍ଚ୍ଯତମଃ କୃଷ୍ଣସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଯେଷାଂ ପ୍ରଦର୍ଶକଃ
ଏହିପରି, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ପାପ ଲାଗିଥାଏ, କାରଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣ ସବୁଠୁ ପୂଜ୍ୟ, ଏବଂ ତୁମେ ତାଙ୍କର ଦିଗ୍ଦର୍ଶକ।
ଧର୍ମଵାଂସ୍ତ୍ଵମଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସତାଂ ମାର୍ଗାଦଵପ୍ଲୁତଃ। କୋ ହି ଧର୍ମିଣମାତ୍ମାନଂ ଜାନଞ୍ଜ୍ଞାନଵିଦାଂ ଵରଃ
ଅଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଧର୍ମବାନ୍ ଭାବରେ ପରିଚିତ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପଥରୁ ତୁମେ ଭ୍ରଷ୍ଟ; କିଏ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମିକ ଜାଣି, ତୁମେ ଯେପରି କରିଛ, ଏପରି କରିପାରିବ?
କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥା ତ୍ଵଯା ଭୀଷମ କୃତଂ ଧର୍ମମଵେକ୍ଷତା। ଚେତ୍ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଂ ଵିଜାନାସି ଯଦି ପ୍ରାଜ୍ଞା ମତିସ୍ତଵ
ଧର୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରି ତୁମେ ଯେପରି କରିଛ, ଭୀଷ୍ମ, ଏପରି କିଏ କରିପାରିବ? ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣ, ଏବଂ ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅଛି।
ଅନ୍ଯକାମା ହି ଧର୍ମଜ୍ଞା କନ୍ଯକା ପ୍ରାଜ୍ଞମାନିନା। ଅମ୍ବା ନାମେତି ଭଦ୍ରଂ ତେ କଥଂ ସାଽପହୃତା ତ୍ଵଯା
ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ କନ୍ୟା ଅନ୍ୟକୁ ଚାହିଥିଲେ, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି, ଭୀଷ୍ମ, ଅମ୍ବାକୁ ନେଇଥିଲ; କିପରି ଏପରି କରିପାରିଲ?
ତାଂ ତ୍ଵଯାଽପହୃତାଂ ଭୀଷ୍ମ କନ୍ଯାଂ ନୈଷିତଵାନ୍ନୃପଃ। ଭ୍ରାତା ଵିଚିତ୍ରଵୀର୍ଯସ୍ତେ ସତାଂ ମାର୍ଗମନୁସ୍ମରନ୍
ଭୀଷ୍ମ, ତୁମେ ନେଇଥିବା କନ୍ୟାକୁ ରଜା ଚାହିନଥିଲେ; ତୁମର ଭାଇ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପଥକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିଲେ।
ଭାର୍ଯଯୋର୍ଯସ୍ଯ ଚାନ୍ଯେନ ମିଷତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞମାନିନଃ। ତଵ ଜାତାନ୍ଯପତ୍ଯାନି ସଜ୍ଜନାଚରିତେ ପଥି
ଅନ୍ୟଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି ଦେଖୁଥିଲ, ସେଉଁଠି ଜନ୍ମିଥିବା ସନ୍ତାନମାନେ ତୁମର, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପଥରେ।
କୋ ହି ଧର୍ମୋଽସ୍ତି ତେ ଭୀଷମ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମିଦଂ ଵୃଥା। ଯଦ୍ଧାରଯସି ମୋହାଦ୍ଵା କ୍ଲୀବତ୍ଵାଦ୍ଵା ନ ସଂଶଯଃ
ଭୀଷ୍ମ, ତୁମ ପାଇଁ କଣ ଧର୍ମ ଅଛି? ଏହି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଉପବାସ ଅପରଥା, ତୁମେ ମୋହରୁ କିମ୍ବା କ୍ଳୀବତ୍ୱରୁ ଏହା ଧାରଣ କରୁଛ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନ ତ୍ଵଂ ତଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପଶ୍ଯାମ୍ଯୁପଚରଂ କ୍ଵଚିତ୍। ନ ହି ତେ ସେଵିତା ଵୃଦ୍ଧା ଯ ଏଵଂ ଧର୍ମମବ୍ରଵୀଃ
ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁଠି ତୁମେ ଏହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛ, ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନି। ତୁମେ ଜେଉଁପରି ଧର୍ମ ବିଷୟରେ କହୁଛ, ତାହା ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରିନଥିଲ।
ଇଷ୍ଟଂ ଦତ୍ତମଧୀତଂ ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ବହୁଦକ୍ଷିଣାଃ। ସର୍ଵମେତଦପତ୍ଯସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍
ପୂଜା, ଦାନ, ପାଠ, ଏବଂ ବହୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ—ଏ ସବୁ ମିଶି ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଥିବାର ଏକ ଶୋଳାଂଶ ମୂଲ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିପାରେନି।