ଅଶ୍ଵମେଧଂ କ୍ରତୁଶ୍ରେଷ୍ଠମାହର୍ତୁମୁପଚକ୍ରମେ। ଵର୍ତମାନେ ତଦା ଯଜ୍ଞେ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ — ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ — କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଦେତ୍ୟରାଜଙ୍କର ଏହି ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିର—
ସ ଵିଷ୍ଣୁର୍ମାନଵୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନୋ ବ୍ରହ୍ମସଂଵୃତଃ। ମୁଣ୍ଡୋ ଯତ୍ରୋପଵୀତୀ ଚ କୃଷ୍ଣାଜିନଧରଃ ଶିଖୀ
ବିଷ୍ଣୁ ମାନବ ରୂପ ନେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଲୁଚାଇ, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡ, ଉପବୀତ ପିନ୍ଧି, କୃଷ୍ଣାଜିନ ଓ ଶିଖା ଧାରଣ କରି ଆସିଲେ।
ପାଲାଶଦଣ୍ଡଂ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ଵାମନୋଽଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନଃ। ଵିଶ୍ଯ ସ ବଲେର୍ଯଜ୍ଞେ ଵର୍ତମାନୋ ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ପାଳାଶ କାଠର ଦଣ୍ଡ ଧରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାମନ ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦାନ ସ୍ଥାନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ଦେହୀତ୍ଯୁଵାଚ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଂ ଵିକ୍ରମାଂସ୍ତ୍ରୀନିହୈଵ ହ। ଦୀଯତାଂ ତ୍ରିପଦୀମାତ୍ରମିତ୍ଯଯାଚନ୍ମହାସୁରମ୍
ସେ ଦେତ୍ୟରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଏଠାରେ ତିନି ପଦ ଜମି ଦିଅ,' ଏଭଳି ବଡ଼ ଅସୁରଙ୍କୁ ତିନି ପଦ ମାତ୍ର ଜମି ଚାହିଲେ।
ସ ତଥେତି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ପ୍ରଦଦୌ ଵିଷ୍ଣଵେ ତଦା। ତେନ ଲବ୍ଧ୍ଵା ହିରର୍ଭୂମିଂ ଜୃମ୍ଭଯାମାସ ଵୈ ଭୃଶମ୍
ବଳି 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ଏହା ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ଲଭି ନିଜ ଆକାର ବହୁତ ବଡ଼ କରିଲେ।
ସ ଶିଶୁଃ ସଦିଵଂ ଖଂ ଚ ପୃଥିଵୀଂ ଵଚ ଵିଶାମ୍ପତେ। ତ୍ରିଭିର୍ଵିକ୍ରମଣୈଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵମାକ୍ରମତାଭିଭୂଃ
ସେ ଶିଶୁ, ଓ ରାଜା, ତିନି ପଦରେ ଦିବ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଆବରଣ କରି ସମସ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ବଲେର୍ବଲଵତୋ ଯଜ୍ଞେ ବଲିନା ଵିଷ୍ଣୁନା ପୁରା। ଵିକ୍ରମୈସ୍ତ୍ରିଭିରକ୍ଷୋଭ୍ଯାଃ କ୍ଷୋଭିତାସ୍ତେ ମହାସୁରାଃ
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବଳଶାଳୀ ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ତିନିଟି ବଡ଼ ପଦକ୍ଷେପରେ ଅପରାଜେୟ ମହାସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ହାରିଗଲେ।
ଵିପ୍ରଚିତ୍ତିମୁଖାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ସର୍ଵସଙ୍ଘା ମହାସୁରାଃ। ନାନାଵକ୍ରା ମହାକାଯା ନାନାଵେଷଧରା ନୃପ
ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ମହାସୁରମାନେ, ରାଜା, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି, ବଡ଼ ଦେହ ଓ ନାନା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଏକଠା ହେଲେ।
ନାନାପ୍ରହରଣା ରୌଦ୍ରା ନାନାମାଲ୍ଯାନୁଲେପନାଃ। ସ୍ଵାନ୍ଯାଯୁଧାନି ସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ପ୍ରଦୀପ୍ତା ଇଵ ତେଜସା
ସେମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଭୟାନକ ରୂପ ଧରି, ନାନା ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଧରି, ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
କ୍ରମମାଣଂ ହରି ତତ୍ର ଉପାଵର୍ତନ୍ତ ଭାରତ। ପ୍ରମଥ୍ଯ ସର୍ଵାନ୍ଦୈତେଯାନ୍ପାଦହସ୍ତତଲୈସ୍ତୁ ତାନ୍
ସେଠାରେ ହରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ, ଭାରତ, ସେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପାଦ ଓ ହାତ ତଳରେ ପିଟି ଦଳିଦେଲେ।
ରୂପଂ କୃତ୍ଵା ମହାଭୀମଂ ଜହାରାଶୁ ସ ମେଦିନୀମ୍। ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଦିଵମାକାଶମାଦିତ୍ଯସଦନେ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧରି, ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ଧରିନେଲେ; ଆକାଶ ଛୁଇଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗୃହରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
ଅତ୍ଯରୋଚତ ଭୂତାତ୍ମା ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯୈଵ ତେଜସା। ପ୍ରକାଶଯନ୍ଦିଶଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଦିଶଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ପ୍ରଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ, ସେ ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ଶୁଶୁଭେ ସ ମହାବାହୁଃ ସର୍ଵଲୋକାନ୍ପ୍ରକାଶଯନ୍। ତସ୍ଯ ଵିକ୍ରମତୋ ଭୂମିଂ ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯୌ ସ୍ତନାନ୍ତରେ
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପଦକ୍ଷେପ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଛାତି ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ।
ନଭସ୍ତୁ କ୍ରମମାଣସ୍ଯ ନାଭ୍ଯାଂ କିଲ ତଦା ସ୍ଥିତୌ। ପରମାକ୍ରମମାଣସ୍ଯ ନାନୁଭ୍ଯାଂ ତୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ
ସେ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିବାବେଳେ, କୁହାଯାଏ ଆକାଶ ତାଙ୍କର ନାଭିରେ ଥିଲା; ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକ୍ଷେପ ନେବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଵିଷ୍ଣୋରମିତଵୀର୍ଯସ୍ଯ ଵଦନ୍ତ୍ଯେଵଂ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ଅଥାସ୍ଯ ପାଦାକ୍ରମଣାତ୍ପଫାଲାଣ୍ଡୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏଭଳି କହନ୍ତି; ଏବଂ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତାଙ୍କର ପାଦ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଫାଟିଗଲା।
ତଚ୍ଛିଦ୍ରାତ୍ସ୍ଯନ୍ଦିନୀ ତସ୍ଯ ପାଦଭ୍ରଷ୍ଟା ତୁ ନିମ୍ନଗା। ସସାର ସାଗରଂ ସା ତୁ ପାଵନୀ ସାଗରଂଗମା
ସେ ଫାଟିଥିବା ସ୍ଥାନରୁ, ତାଙ୍କର ପାଦରୁ ଗିରିଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ବହିଆସିଲା; ସେ ସାଗରକୁ ଯାଇ, ପବିତ୍ର କରି, ସାଗର ସାଙ୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।
ଜହାର ମେଦିନୀଂ ସର୍ଵାଂ ହତ୍ଵା ଦାନଵପୁଙ୍ଗଵାନ୍। ଆସୁରୀ ଶ୍ରିଯମାହୃତ୍ଯ ତ୍ରୀଲ୍ଲୋକାନ୍ସ ଜନାର୍ଦନ
ମୁଖ୍ୟ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଅପହୃତ କଲେ; ଆସୁରୀ ଶ୍ରୀ ନେଇ, ଜନାର୍ଦନ ତିନି ଲୋକକୁ ବଶ କଲେ।
ସପୁତ୍ରଦାରାନସୁରାନ୍ପାତାଲେ ସଂନ୍ଯଵେଶଯତ୍। ନମୁଚିଃ ଶମ୍ବରଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରହ୍ଲାଦଶ୍ଚ ମହାମନାଃ
ସେ ଦାନବମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଓ ଜଣାଣୀ ସହିତ, ପାତାଳକୁ ନିକ୍ଷେପ କଲେ; ନାମୁଚି, ଶମ୍ଭର ଓ ଉଚ୍ଚ ମନବଳି ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମଧ୍ୟ।
ମହାଭୂତାନି ଭୂତାତ୍ମା ସଵିଶେଷାନି ଵୈ ହରିଃ। କାଲଂ ଚ ସକଲଂ ରାଜନ୍ଗାତ୍ରଭୂତାନ୍ଯଦର୍ଶଯତ୍
ହରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ମହାଭୂତ ଓ ତାହାର ବିଭିନ୍ନତା, ସହ ସମସ୍ତ କାଳକୁ ତାଙ୍କର ଦେହରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ତସ୍ଯ ଗାତ୍ରେ ଜଗତ୍ସର୍ଵମାନୀତମଧିପଶ୍ଯତି। ନ କିଞ୍ଚିଦସ୍ତି ଲୋକେଷୁ ଯଦନାପ୍ତଂ ମହାତ୍ମନା
ତାଙ୍କର ଦେହରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକଠା ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା ପାଖରେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ତଦ୍ଧି ରୂପମୁପେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଦେଵଦାନଵମାନଵାଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂମୁମୁହୁଃ ସର୍ଵେ ଵିଷ୍ଣୁତେଜୋଽଭିପୀଡିତାଃ
ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେ ରୂପ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତେଜରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ ଅବାକ୍ ହୋଇଗଲେ।
ବଲିର୍ବଦ୍ଧୋଽଭିମାନୀ ଚ ଯଜ୍ଞଵାଟେ ମହାତ୍ମନା। ଵିରୋଚନକୁଲଂ ସର୍ଵଂ ପାତାଲେ ଵିନିଵେଶିତମ୍
ଅଭିମାନୀ ବଳି, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ସେ ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଗଲେ; ବିରୋଚନଙ୍କ ସମସ୍ତ ବଂଶ ପାତାଳକୁ ପଠାଯିଲା।
ଏଵଂଵିଧାନି କର୍ମାଣି କୃତ୍ଵା ଗରୁଡାଵାହନଃ। ନ ଵିସ୍ମଯମୁପାଗଚ୍ଛତ୍ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯେନ ତେଜସା
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଗରୁଡ଼ାରେ ଚଢ଼ିଥିବା ସେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜ ଥିବାରୁ କେବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ।
ସ ସର୍ଵମସୁରୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରଦାଯ ଶଚୀପତେଃ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଚ ଦଦୌ ଶକ୍ରେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦାନଵସୂଦନଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଆସୁରୀ ଧନ-ସମ୍ପତି ଶଚୀପତିଙ୍କୁ ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁ, ଦାନବ-ନାଶକ, ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ରଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
ଏଷ ତେ ଵାମନୋ ନାମ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ମହାତ୍ମନଃ। ଵେଦଵିଦ୍ଭିର୍ଦ୍ଵିଜୈରେତଚ୍ଛ୍ରୂଯତେ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଯଶଃ। ମାନୁଷେଷୁ ତତୋ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵାଂସ୍ତଥା ଶୃଣୁ
ଏହା ହେଉଛି ବାମନ ନାମର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅବତାର, ଯିଏ ମହାତ୍ମା ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ବେଦ ଜଣା ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣାନ୍ତି। ଏବେ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅବତାର ବିଷୟରେ ଆଉ ଶୁଣ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁନର୍ମହାଭାଗଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ମହାତ୍ମନଃ। ଦତ୍ତାତ୍ରେଯ ଇତି ଖ୍ଯାତ ଋଷିରାସୀନ୍ମହାଯଶାଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏକ ଅନ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଅବତାର ହେଉଛି ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ନାମକ ଋଷି, ଯିଏ ବଡ଼ କ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ଥିଲେ।
ତେନ ନଷ୍ଟେଷୁ ଵେଦେଷୁ କ୍ରିଯାସୁ ଚ ମଖେଷୁ ଚ। ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯେ ଚ ସଙ୍କୀର୍ଣେ ଧର୍ମେ ଶିଥିଲତାଂ ଗତେ
ଯେତେବେଳେ ବେଦ ହରାଇଯାଇଥିଲା, କ୍ରିୟା ଓ ଯଜ୍ଞ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଧର୍ମ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା—
ଅଭଵର୍ଧତି ଚାଧର୍ମେ ସତ୍ଯେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥିତେଽନୃତେ। ପ୍ରଜାସୁ କ୍ଷୀଯମାଣାସୁ ଧର୍ମେ ଚାମୂଲତାଂ ପତେ
ଏବେ ଅଧର୍ମ ବଢିଗଲା, ସତ୍ୟ ହରାଇଗଲା, ଅସତ୍ୟ ବ୍ୟାପିଗଲା; ଲୋକମାନେ କମିଯାଇଥିଲେ, ଧର୍ମ ମୂଳସହିତ ଉପେକ୍ଷିତ ହୋଇଗଲା।
ସଯଜ୍ଞାଃ ସକ୍ରିଯା ଵେଦାଃ ପ୍ରତ୍ଯାନୀତା ହି ତେନ ଵୈ। ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯମସଙ୍କୀର୍ଣଂ କୃତଂ ତେନ ମହାତ୍ମନା
ସେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ବେଦ, ଯଜ୍ଞ ଓ କ୍ରିୟାକୁ ପୁନଃ ଫେରାଇଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଗଲା।
ସ ଏଵ ଵୈ ଯଦା ପ୍ରାଦାଦ୍ଧୈହଯାଧିପତେର୍ଵରମ୍। ତଂ ହୈହଯାନାମଧିପସ୍ତ୍ଵର୍ଜୁନୋଽଭିପ୍ରସାଦଯନ୍
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଯିଏ ହେହୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ଭଲ ବର ଦେଇଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ହେହୟ ରାଜା ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କର କୃପା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ।