ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵସହସ୍ରାଣି ସମତୀତାନ୍ଯନେକଶଃ। ଯଥାଶକ୍ତି ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ତାନ୍କୁରୁନନ୍ଦନ
ହଜାର-ହଜାର ପ୍ରକାର ଅବତାର ଅଗଣିତ ଭାବେ ହେଇଯାଇଛି। ମୋର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କହିବି, ହେ କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ତୁମେ ଶୁଣ।
ପୁରା କମଲନାଭସ୍ଯ ସ୍ଵପତଃ ସାଗରାମ୍ଭସି। ପୁଷ୍କରେ ଯତ୍ର ସମ୍ଭୂତା ଦେଵା ଋଷିଗଣୈଃ ସହ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ, ପଦ୍ମନାଭ ସାଗର ଉପରେ ଶୁଇଥିବା ବେଳେ, ସେ ପଦ୍ମରୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଏଷ ପୌଷ୍କରିକୋ ନାମ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ପୁରାଣୈଃ କଥ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଵେଦଶ୍ରୁତିସମାହିତଃ
ଏହି ଅବତାରକୁ 'ପୌଷ୍କରିକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ଓ ବେଦମନ୍ତ୍ର ସ୍ଥିର ହୋଇଛି।
ଵାରାହସ୍ତୁ ଶ୍ରୁତିସୁଖଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ମହାତ୍ମନଃ। ଯତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁଃ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵାରାହଂ ରୂପମାସ୍ଥିତଃ
ଏହି ମଧୁର ଶ୍ରବଣ ଯୋଗ୍ୟ ବରାହ ଅବତାର ମହାପୁରୁଷଙ୍କ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଉଜ୍ଜହାର ମହୀଂ ତୋଯାତ୍ସଶୈଲଵନକାନନାମ୍। ଵେଦପାଦୋ ଯୂପଦଂଷ୍ଟ୍ରଃ କ୍ରତୁର୍ଦନ୍ତଶ୍ଚିତୀମୁଖଃ
ସେ ଜଳରୁ ପୃଥିବୀକୁ ତାଙ୍କ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସହିତ ଉଠାଇଲେ। ତାଙ୍କ ପାଦ ବେଦ, ଦାଁତ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ, ଓ ଦନ୍ତ ଯଜ୍ଞବେଦିର ମୁହଁ ହେଲା।
ଅଗ୍ନିଜିହ୍ଵୋ ଦର୍ଭରୋମା ବ୍ରହ୍ମଶୀର୍ଷୋ ମହାତପାଃ। ଅହୋରାତ୍ରେକ୍ଷଣୋ ଦିଵ୍ଯୋ ଵେଦାଙ୍ଗଃ ଶ୍ରୁତିଭୂଷଣଃ
ତାଙ୍କ ଜିହ୍ବା ଅଗ୍ନି, କେଶ ଦର୍ଭା ଘାସ, ମୁଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ମହାତପସ୍ବୀ; ତାଙ୍କ ଆଖି ଦିନ ଓ ରାତି, ଦେହ ବେଦ, ଓ ମୁଖ ଉଚ୍ଚାରିତ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ।
ଆଜ୍ଯନାସଃ ସ୍ରୁଵଂ ତୁଣ୍ଡଂ ସାମଘୋଷସ୍ଵନୋ ମହାନ୍। ଧର୍ମସତ୍ଯମଯଃ ଶ୍ରୀମାନ୍କର୍ମଵିକ୍ରମସତ୍କୃତଃ
ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସାମଗାନର ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କର ମୁଖ ଯଜ୍ଞର ଘୃତାଞ୍ଜଳି ପାତିବା ଚମଚ ଭଳି, ତାଙ୍କର ନାକ ଯଜ୍ଞର ଚମଚ ଭଳି ଥିଲା। ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଗଠିତ, ଶ୍ରୀରେ ଶୋଭିତ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ସମ୍ମାନିତ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତମୁଖୋ ଧୀରଃ ପଶୁଜାନୁର୍ମହାଵୃଷଃ। ଔଦ୍ଗାତ୍ରହୋମଲିଙ୍ଗୋଽସୌ ପଶୁବୀଜମହୌଷଧିଃ
ତାଙ୍କର ମୁଖ ପାପମୋଚନର ଦ୍ୱାର ଭଳି, ସେ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଧୀର, ବଡ଼ ବୃଷଭ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯଜ୍ଞ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଦୟା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶରୀରରେ ଉଦ୍ଗାତା ପୂଜାର ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ସେ ଯଜ୍ଞ ପଶୁମାନଙ୍କର ମୂଳ ଓ ପବିତ୍ର ଔଷଧିର ସାର ଥିଲେ।
ବାହ୍ଯନ୍ତରାତ୍ମା ମନ୍ତ୍ରାସ୍ଥିଵିକୃତଃ ସୌମ୍ଯଦର୍ଶନଃ। ଵେଦିସ୍କନ୍ଧୋ ହଵିର୍ଗନ୍ଧୋ ହଵ୍ଯକଵ୍ଯାଭିଵେଗଵାନ୍
ସେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର ଦୁହିଁ ପ୍ରକାରର ଆତ୍ମା, ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ଗଠିତ, ମୃଦୁ ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲା। ତାଙ୍କର କନ୍ଧ ଯଜ୍ଞବେଦି ଭଳି, ଗନ୍ଧ ହବିଷ୍ୟର ଭଳି, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲୁଥିଲେ।
ପ୍ରାଗ୍ଵଂଶକାଯୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ନାନାଦୀକ୍ଷାଭିରୂର୍ଜିତଃ। ଦକ୍ଷିଣାହୃଦଯୋ ଯୋଗୀ ମହାଶାସ୍ତ୍ରମଯୋ ମହାନ୍
ତାଙ୍କର ଦେହ ପୂର୍ବ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ଭଳି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦୀକ୍ଷାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଭଳି, ସେ ଏକ ଯୋଗୀ, ବିଶାଳ ଓ ମହାଶାସ୍ତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତି।
ଉପାକର୍ମୋଷ୍ଠରୁଚକଃ ପ୍ରାଵର୍ଗ୍ଯାଵର୍ତଭୂଷଣଃ। ଶାଲାପତ୍ନୀସହାଯୋ ଵୈ ମଣିଶୃଙ୍ଗସମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ
ତାଙ୍କର ଓଠରେ ପୂର୍ବ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାର ଚିହ୍ନ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ପ୍ରାବର୍ଗ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଶୁଭାଇଥିଲେ। ପୂଜାରୀଙ୍କ ଗୃହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହ ରହି, ମଣିମୟ ଶିଖର ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଶିର ନେଇ ଦଢ଼ି ଥିଲେ।
ଏଵଂ ଯଜ୍ଞଵରାହୋ ଵୈ ଭୂତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ। ମହୀଂ ସାଗରପର୍ଯନ୍ତାଂ ସଶୈଲଵନକାନନାମ୍
ଏଭଳି ଯଜ୍ଞବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିବା, ପାହାଡ଼, ବନ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଲେ।
କାର୍ଣଵଜଲେ ଭ୍ରଷ୍ଟାମେକାର୍ଣଵଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ମଜ୍ଜନ୍ତୀଂ ସଲିଲେ ତସ୍ମିନ୍ସ୍ଵଦେଵୀଂ ପୃଥିଵୀଂ ତଦା
ସେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଦେବୀ ପୃଥିବୀ ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ପଡ଼ି ଗଲେ, ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଜଳରେ ଡୁବୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଉଜ୍ଜହାର ଵିଷାଣେନ ମାର୍ଗଣ୍ଡେଯସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ। ଶୃଙ୍ଗେଣ ଯଃ ସମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ଶିଂ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଲେ। ସେ ଶିଂ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧାର କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷୋ ଦେଵେଶୋ ନିର୍ମମେ ଜଗତୀଂ ପ୍ରଭୁଃ। ଏଵଂ ଯଜ୍ଞଵରାହେଣ ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵାତ୍ମନା
ସହସ୍ରମୁଣ୍ଡି ଦେବତାଙ୍କ ନାୟକ ପ୍ରଭୁ, ଏଭଳି ଯଜ୍ଞବରାହ ରୂପେ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଆତ୍ମା ହୋଇ, ପୃଥିବୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଉଦ୍ଧୃତା ପୃଥିଵୀ ଦେଵୀ ପୂଜ୍ଯା ଵୈ ସାଗରାମ୍ବରା। ନିହତା ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵଦେଵେନ ଵିଷ୍ଣୁନା
ସମୁଦ୍ର ଓଡ଼ଣି ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେବୀ ପୃଥିବୀକୁ ଏଭଳି ଉଠାଇ ପୂଜ୍ୟ କରାଗଲା। ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବ ବିଷ୍ଣୁ ବଧ କଲେ।
ଵାରାହଃ କଥିତୋ ହ୍ଯେଷ ନାରସିଂହମତୋ ଶୃଣୁ। ଯତ୍ର ଭୂତ୍ଵା ମୃଗେନ୍ଦ୍ରେଣ ହିରଣ୍ଯକଶିପୁର୍ହତଃ
ଏହିଭଳି ବରାହଙ୍କ କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ ତୁମେ ନରସିଂହଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବନ୍ୟପଶୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଭାବେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ।
ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରୋ ବଲଵାନ୍ତ୍ରାଜନ୍ସୁରାରିର୍ବଲଗର୍ଵିତଃ। ହିରଣ୍ଯକଶିପୁର୍ନାମ ଆସୀତ୍ରୈଲୋକ୍ଯକଣ୍ଟକଃ
ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ରାଜା, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନାମକ, ତିନି ଲୋକରେ ବିପଦ ହୋଇଥିଲେ।
ଦୈତ୍ଯାନାମାଦିପୁରୁଷୋ ଵୀର୍ଯେଣାପ୍ରତିମୋ ବଲୀ। ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଜଲଧଂ ରାଜଂଶ୍ଚକାର ତପ ଉତ୍ତମମ୍
ସେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ରାଜା, ସେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଶତାନି ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ। ଵ୍ରତୋପଵାସତସ୍ତସ୍ଥୌ ସ୍ଯାଣୁମୌନଵ୍ରତୋ ଦୃଢଃ
ଦଶ ହଜାର ଦଶ ଶତ ଓ ପାଞ୍ଚଶେ ଅର୍ଥାତ୍ ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି, ସେ ନିୟମ ଓ ଉପବାସରେ ଅଟୁଟ ରହି, ମୌନ ଓ ସଂଯମରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ।
ତତଃ ଶମଦମାଭ୍ଯାଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଚାନଘ। ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୀତମନାସ୍ତସ୍ଯ ତପସା ନିଯମେନ ଚ
ତାପସ୍ୟା, ନିୟମ, ଶମ ଓ ଦମ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଓ ନିଷ୍ପାପ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ତତଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ଭଗଵାନ୍ସ୍ଵଯମାଗମ୍ଯ ଭୂପତେ। ଵିମାନେନାର୍କଵର୍ଣେନ ହଂସଯୁକ୍ତେନ ଭାସ୍ଵତା
ତାପରେ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା ବିଭୁ, ରାଜା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହଁସ ଯୁକ୍ତ ରଥରେ ନିଜେ ଆସିଲେ।
ଆଦିତ୍ଯୈର୍ଵସୁଭିଃ ସାଧ୍ଯୈର୍ମରୁଦ୍ଭିର୍ଦୈଵତୈସ୍ତଥା। ରୁଦ୍ରୈର୍ଵିଶ୍ଵସହାଯୈଶ୍ଚ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସକିନ୍ନରୈଃ
ତାଙ୍କ ସହ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ମରୁତ, ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ରୁଦ୍ର, ବିଶ୍ୱ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଦିଶାଭିର୍ଵିଦିଶାଭିଶ୍ଚ ନଦୀଭିଃ ସାଗରୈଃ ସହ। ନକ୍ଷତ୍ରୈଶ୍ଚ ମୁହୂର୍ତୈଶ୍ଚ ଖେଚରୈଶ୍ଚାପରୈର୍ଗ୍ରହୈଃ
ସେ ଚାରି ଦିଗ, ଉପଦିଗ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ନକ୍ଷତ୍ର, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ସହ ଆସିଥିଲେ।
ଦେଵର୍ଷିଭିସ୍ତପୋଯୁକ୍ତୈଃ ସିଦ୍ଧୈଃ ସପ୍ତର୍ଷିଭିସ୍ତଦା। ରାଜର୍ଷିଭିଃ ପୁଣ୍ଯତମୈର୍ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଗଣୈଃ
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ, ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ, ସିଦ୍ଧମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଋଷିମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ—ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ।
ଚରାଚରଗୁରୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଵୃତଃ ସର୍ଵସୁରୈସ୍ତଥା। ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଦୈତ୍ଯମାଗମ୍ଯ ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ଚରାଚର ଜଗତର ଗୁରୁ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେସି ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସହିତ, ଦାୟତ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ।
ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ତଵ ଭକ୍ତସ୍ଯ ତପସାଽନେନ ସୁଵ୍ରତ। ଵରଂ ଵରଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯଥେଷ୍ଟଂ କାମମାପ୍ନୁହି
ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ଖୁସି ହେଲି, ହେ ସୁନିଶ୍ଚଳ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କର, ସେହି ଭଲ ବର ମାଗ।
ନ ଦେଵା ନ ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵା ନ ଯକ୍ଷୋରଗରାକ୍ଷସାଃ। ନ ମାନୁଷାଃ ପିଶାଚାଶ୍ଚ ହନ୍ଯୁର୍ମାଂ ଦେଵସତ୍ତମ
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ମଣିଷ କିମ୍ବା ପିଶାଚ—କେହି ମୋତେ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଋଷଯୋ ଵା ନ ମାଂ ଶାପୈଃ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଲୋକପିତାମହ। ଶପେଯୁସ୍ତପସା ଯୁକ୍ତା ଵର ଏଷ ଵୃତୋ ମଯା
ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତପସ୍ଵୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ ଶାପ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ହେ ଲୋକପିତାମହ, ଏହି ବର ମୁଁ ନେଉଛି।
ନ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ନଚାସ୍ତ୍ରେଣ ଗିରିଣା ପାଦପେନ ଚ। ନ ଶୁଷ୍କେଣ ନ ଚାର୍ଦେଣ ସ୍ଯାନ୍ନ ଵାଽନ୍ଯେନ ମେ ଵଧଃ
ମୋର ମୃତ୍ୟୁ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର, ଶସ୍ତ୍ର, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଶୁଖିଲା କିମ୍ବା ଭିଜା କିଛି ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ହେବ ନାହିଁ।