ସମୁଦ୍ରକୁକ୍ଷାଵେକାନ୍ତେ ନିଷାଦାଲଯମୁତ୍ତମମ୍। `ଭଵନାନି ନିଷାଦାନାଂ ତତ୍ର ସନ୍ତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀର କୂଳରେ ନିଷାଦମାନେ ରହୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହ ଅଛି; ସେଠି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଷାଦମାନଙ୍କର ଘରବାଡ଼ି ଅଛି।
ପାପିନାଂ ନଷ୍ଟଲୋକାନାଂ ନିର୍ଘୃଣାନାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍'। ନିଷାଦାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ତାନ୍ଭୁକ୍ତ୍ଵାଽମୃତମାନଯ
ପାପୀ, ଲୋକରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ନିଷ୍ଠୁର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ନିଷାଦମାନେ ହଜାର-ହଜାର ଅଛନ୍ତି—ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରି, ଅମୃତ ଆଣିଦିଅ।
ନ ଚ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ହନ୍ତୁଂ କାର୍ଯା ବୁଦ୍ଧିଃ କଥଂଚନ। ଅଵଧ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହ୍ଯନଲୋପମଃ
କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଏବଂ ନିର୍ମଳ।
ଅଗ୍ନିରର୍କୋ ଵିଷଂ ଶସ୍ତ୍ରଂ ଵିପ୍ରୋ ଭଵତି କୋପିତଃ। ଗୁରୁର୍ହି ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର—ଏମାନେ ସବୁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଗୁରୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏଵମାଦିସ୍ଵରୂପୈସ୍ତୁ ସତାଂ ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମତଃ। ସ ତେ ତାତ ନ ହନ୍ତଵ୍ଯଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧେନାପି ସର୍ଵଥା
ଏପରି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସଦ୍ଜନମାନେ ମହତ୍ବ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତେଣୁ, ପୁଅ, କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେପରି ରୂଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାମଭିଦ୍ରୋହୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ କଥଂଚନ। ନ ହ୍ଯେଵମଗ୍ନିର୍ନାଦିତ୍ଯୋ ଭସ୍ମ କୁର୍ଯାତ୍ତଥାନଘ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ କେବେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷକୁ ଭସ୍ମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ।
ଯଥା କୁର୍ଯାଦଭିକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ। ତଦେତୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ଲିଙ୍ଗୈସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯାସ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
ଯେପରି ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ କରନ୍ତି, ସେହି ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବ।
ଭୂତାନାମଗ୍ରଭୂର୍ଵିପ୍ରୋ ଵର୍ଣଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପିତା ଗୁରୁଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସବୁ ଜାତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିତା ଏବଂ ଗୁରୁ।
କିଂସ୍ଵିଦଗ୍ନିନିଭୋ ଭାତି କିଂସ୍ଵିତ୍ସୌମ୍ଯପ୍ରଦର୍ଶନଃ। ଯଥାହମଭିଜାନୀଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଲକ୍ଷଣୈଃ ଶୁଭୈଃ
କିଏ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ? କିଏ ମୃଦୁ ଚରିତ୍ର ଦେଖାଏ? କେଉଁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିବି?
ଯସ୍ତେ କଣ୍ଠମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ନିଗୀର୍ଣଂ ବଡିଶଂ ଯଥା
ଯିଏ ତୁମ ଗଳାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯେପରି ଏକ ଅଂଗୁରି ଗିଲିଯିବା ପରି—
ଦହେଦଙ୍ଗାରଵତ୍ପୁତ୍ରଂ ତଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣର୍ଷଭମ୍। ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ଵଯା ନ ହନ୍ତଵ୍ଯଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧେନାପି ସର୍ଵଦା
ଯଦି ସେ ଜୀବନ୍ତ ଅଗ୍ନିକଣା ପରି ଜଳିଉଠେ, ତେବେ ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣ; ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କେବେ ବି, ରୂଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରୋଵାଚ ଚୈନ ଵିନତା ପୁତ୍ରହାର୍ଦାଦିଦଂ ଵଚଃ। ଜଠରେ ନ ଚ ଜୀର୍ଯେଦ୍ଯସ୍ତଂ ଜାନୀହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
ତାପରେ ବିନତା ମନରୁ ପୁଅକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ: ଯିଏ ତୁମ ପେଟରେ ପଚିଯିବା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ବୋଲି ଜାଣ।
ପୁନଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଵିନତା ପୁତ୍ରହାର୍ଦାଦିଦଂ ଵଚଃ। ଜାନନ୍ତ୍ଯପ୍ଯତୁଲଂ ଵୀର୍ଯମାଶୀର୍ଵାଦପରାଯଣା
ପୁଣି ବିନତା ମନରୁ ପୁଅକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଶୀର୍ବାଦରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି—
ପକ୍ଷୌ ତେ ମାରୁତଃ ପାତୁ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ପୃଷ୍ଠତଃ
ତୁମ ପଖ ପାଖରେ ବାୟୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ପିଠିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
ଶିରଶ୍ଚ ପାତୁ ଵହ୍ନିସ୍ତେ ଵସଵଃ ସର୍ଵତସ୍ତନୁମ୍। `ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵଗତଃ ସର୍ଵମହ୍ଗାନି ତଵ ଚୈଵ ହ।' ଅହଂ ଚ ତେ ସଦା ପୁତ୍ର ଶାନ୍ତିସ୍ଵସ୍ତିପରାଯଣା
ତୁମ ମୁଣ୍ଡକୁ ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବସୁମାନେ ତୁମ ଦେହକୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ତୁମ ସବୁ ଅଂଗକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ପୁଅ, ସଦା ତୁମ ଶାନ୍ତି ଓ ମଙ୍ଗଳରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବି।
ଇହାସୀନା ଭଵିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵସ୍ତିକାରେ ରତା ସଦା। ଅରିଷ୍ଟଂ ଵ୍ରଜ ପନ୍ଥାନଂ ପୁତ୍ର କାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ
ମୁଁ ଏଠାରେ ବସି, ସଦା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହିବି; ପୁଅ, ନିରାପଦ ରାସ୍ତାରେ ଯାଅ, ତୁମ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ।
ତତଃ ସ ମାତୁର୍ଵଚନଂ ନିଶମ୍ଯ ଵିତତ୍ଯ ପକ୍ଷୌ ନଭ ଉତ୍ପପାତ। ତତୋ ନିଷାଦାନ୍ବଲଵାନୁପାଗତୋ ବୁଭୁକ୍ଷିତଃ କାଲ ଇଵାନ୍ତକୋଽପରଃ
ତାପରେ, ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ପଖ ପସାରି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲା; ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ, ସମୟର ଯମ ପରି, ନିଷାଦମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା।
ସ ତାନ୍ନିଷାଦାନୁପସଂହରଂସ୍ତଦା ରଜଃ ସମୁଦ୍ଧୂଯ ନଭଃସ୍ପୃଶଂ ମହତ୍। ସମୁଦ୍ରକୁକ୍ଷୌ ଚ ଵିଶୋଷଯନ୍ପଯଃ ସମୀପଜାନ୍ଭୂଧରଜାନ୍ଵିଚାଲଯନ୍
ସେ ତାହାପରେ ନିଷାଦମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କଲା, ବଡ଼ ଧୂଳି ଉଡ଼ାଇ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା; ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀର ଜଳକୁ ଶୁଖାଇଦେଲା ଏବଂ ପାଖରେ ଥିବା ପାହାଡ଼ମାନେ ଉପରେ କମ୍ପନ ଆଣିଲା।
ତତଃ ସ ଚକ୍ରେ ମହଦାନନଂ ତଦା ନିଷାଦମାର୍ଗଂ ପ୍ରତିରୁଧ୍ଯ ପକ୍ଷିରାଟ୍। ତତୋ ନିଷାଦାସ୍ତ୍ଵରିତାଃ ପ୍ରଵଵ୍ରଜୁ- ର୍ଯତୋ ମୁଖଂ ତସ୍ଯ ଭୁଜଂଗଭୋଜିନଃ
ତାପରେ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ବଡ଼ ମୁହଁ ତିଆରି କଲେ ଏବଂ ନିଷାଦମାନେ ଯିବା ରାସ୍ତାକୁ ଅଟକାଇଦେଲେ। ଏହିପରି ଦେଖି, ନିଷାଦମାନେ ଦ୍ରୁତ ହେଇ ସାପମାନେ ଖାଉଥିବା ସେଇ ବଡ଼ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ତଦାନନଂ ଵିଵୃତମତିପ୍ରମାଣଵ- ତ୍ସମଭ୍ଯଯୁର୍ଗଗନମିଵାର୍ଦିତାଃ ଖଗାଃ। ସହସ୍ରଶଃ ପଵନଜୋଵିମୋହିତା ଯଥା।ଞନିଲପ୍ରଚଲିତପାଦପେ ଵନେ
ସେଇ ବଡ଼ ମୁହଁ ଖୋଲା ଏବଂ ଅତି ବଡ଼ ଥିଲା। ନିଷାଦମାନେ ଏହାକୁ ଏମିତି ଆସିଲେ, ଯେପରି ଆକାଶରୁ ବାତାସରେ ଭ୍ରମିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗଛ ହଲେଇ ଯିବା ପରି ଜଣେ ଜଣେ ହଜାରେ ହଜାରେ ତଳକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।
ତତଃ ଖଗୋ ଵଦନମମିତ୍ରତାପନଃ ସମାହରତ୍ପରିଚପଲୋ ମତ୍ବଲାଃ। ନିଷୂଦଯନ୍ବହୁଵିଧମତ୍ସ୍ଯଜୀଵିନୋ ବଭୁକ୍ଷିତୋ ଗଗନଚରେଶ୍ଵରସ୍ତଦା
ତାପରେ, ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା ସେଇ ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଦ୍ରୁତ ଚଳନ କରି ସେମାନେଙ୍କୁ ଏକଠା କଲେ। ବହୁ ପ୍ରକାର ମାଛ ଖାଉଥିବା ନିଷାଦମାନେଙ୍କୁ ଖାଇ, ଆକାଶର ଏଇ ରାଜା ତୃପ୍ତି ପାଇଲେ।
ତସ୍ଯ କଣ୍ଠମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସହ ଭାର୍ଯଯା। ଦହନ୍ଦୀପ୍ତ ଇଵାଙ୍ଗାରସ୍ତମୁଵାଚାନ୍ତରିକ୍ଷଗଃ
ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ମାଧ୍ୟମରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଜଣେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାର ପରି ଜଳୁଥିଲେ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ପକ୍ଷୀକୁ କହିଲେ।
ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ଵିନିର୍ଗଚ୍ଛ ତୂର୍ଣମାସ୍ଯାଦପାଵୃତାତ୍। ନ ହି ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵଧ୍ଯଃ ପାପେଷ୍ଵପି ରତଃ ସଦା
‘ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଖୋଲା ମୁହଁରୁ ତୁରନ୍ତ ବାହାରିଯାଅ। କାରଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେପରି ହେଉନାହିଁ, ମୋ ପାଇଁ ହତ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେ ଯଦି ସଦା ପାପ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ।’
ବ୍ରୁଵାଣମେଵଂ ଗରୁଡଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ। ନିଷାଦୀ ମମ ଭାର୍ଯେଯଂ ନିର୍ଗଚ୍ଛତୁ ମଯା ସହ
ଗରୁଡ଼ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ‘ଏହି ନିଷାଦୀ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସେ ମୋ ସହିତ ବାହାରିଯାଉ।’
ଏତାମପି ନିଷାଦୀଂ ତ୍ଵଂ ପରିଗୃହ୍ଯାଶୁ ନିଷ୍ପତ। ତୂର୍ଣଂ ସଂଭାଵଯାତ୍ମାନମଜୀର୍ଣଂ ମମ ତେଜସା
‘ଏହି ନିଷାଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇ ତୁରନ୍ତ ବାହାରିଯାଅ। ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କର, କାରଣ ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ତୁମେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଚାଇପାରିନାହା।’
ତତଃ ସ ଵିପ୍ରୋ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତୋ ନିଷାଦୀସହିତସ୍ତଦା। ଵର୍ଧଯିତ୍ଵା ଚ ଗରୁଡମିଷ୍ଟଂ ଦେଶଂ ଜଗାମ ହ
ତାପରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଷାଦୀ ସହିତ ବାହାରି ଆସିଲେ। ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ସ୍ଥାନକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସହଭାର୍ଯେ ଵିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତେ ତସ୍ମିନ୍ଵିପ୍ରେ ସ ପକ୍ଷିରାଟ୍। ଵିତତ୍ଯ ପକ୍ଷାଵାକାଶମୁତ୍ପପାତ ମନୋଜଵଃ
ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାହାରି ଯିବା ପରେ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ପସାରି, ମନର ତ୍ୱରାଣିରେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ।
ତତୋଽପଶ୍ଯତ୍ସ୍ଵପିତରଂ ପୃଷ୍ଟଶ୍ଚାଖ୍ଯାତଵାନ୍ପିତୁଃ। ଯଥାନ୍ଯାଯମମେଯାତ୍ମା ତଂ ଚୋଵାଚ ମହାନୃଷିଃ
ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଫେରି ବାପାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ସେଇ ମହାମୁନି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କଚ୍ଚିଦ୍ଵଃ କୁଶଲଂ ନିତ୍ଯଂ ଭୋଜନେ ବହୁଲଂ ସୁତ। କଚ୍ଚିଚ୍ଚ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ତଵାନ୍ନଂ ଵିଦ୍ଯତେ ବହୁ।। `କ୍ଵ ଗନ୍ତାସ୍ଯତିଵେଗେନ ମମ ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
‘ପୁଅ, ସବୁବେଳେ ତୋର ଭଲ ଅଛିନା? ଖାଦ୍ୟ ଅଧିକ ମିଳୁଛିନା? ମାନବ ଲୋକରେ ତୋ ପାଖରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଖାଇବା ଅଛିନା? ଏତେ ତ୍ୱରାଣିରେ କେଉଁଠି ଯାଉଛୁ? ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ୍।’
ମାତା ମେ କୁଶଲା ଶଶ୍ଵତ୍ତଥା ଭ୍ରାତା ତଥା ହ୍ଯହମ୍। ନ ହି ମେ କୁଶଲଂ ତାତ ଭୋଜନେ ବହୁଲେ ସଦା
‘ମୋର ମାଁ ସବୁବେଳେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି, ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଅଛି। କିନ୍ତୁ, ବାପା, ଖାଦ୍ୟ ଅଧିକ ମିଳିଲେ ମୋର ଭଲ ନାହିଁ।’