ମନଃସଂହର୍ଷଜଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାଂ ପ୍ରିଯମ୍। ମତ୍ତଭ୍ରମସ୍ସଂଘୁଷ୍ଟଂ ମନୋଜ୍ଞାକୃତିଦର୍ଶନମ୍
ସେଠାରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ଯାହା ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା।
ରମଣୀଯଂ ଶିଵଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସର୍ଵୈର୍ଜନମନୋହରୈଃ। ନାନାପକ୍ଷିରୁତଂ ରମ୍ଯଂ କଦ୍ରୂପୁତ୍ରପ୍ରହର୍ଷଣମ୍
ସେଠାରେ ଶୋଭାମୟ, ଶୁଭ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର ଗୀତରେ ମଧୁର ହୋଇଥିଲା, ଏହା କଦ୍ରୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତତ୍ତେ ଵନଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵିଜହ୍ରୁଃ ପନ୍ନଗାସ୍ତଦା। ଅବ୍ରୁଵଂଶ୍ଚ ମହାଵୀର୍ଯଂ ସୁପର୍ଣଂ ପତଗେଶ୍ଵରମ୍
ସେଠାରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପହଞ୍ଚି ନାଗମାନେ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ; ସେମାନେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵହାସ୍ମାନପରଂ ଦ୍ଵୀପଂ ସୁରମ୍ଯଂ ଵିମଲୋଦକମ୍। ତ୍ଵଂ ହି ଦେଶାନ୍ବହୂନ୍ରମ୍ଯାନ୍ଵ୍ରଜନ୍ପଶ୍ଯସି ଖେଚର
"ଆମକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦ୍ୱୀପକୁ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳ ଅଛି; କାରଣ ତୁମେ ଆକାଶରେ ଘୁରି ଘୁରି ଅନେକ ଶୋଭାମୟ ଦେଶ ଦେଖ।"
ସ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯାବ୍ରଵୀତ୍ପକ୍ଷୀ ମାତରଂ ଵିନତୋ ତଦା। କିଂ କାରଣଂ ମଯା ମାତଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ପଭାଷିତମ୍
ତାପରେ ପକ୍ଷୀଟି ଭାବି, ତାଙ୍କର ମାଆ ବିନତାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମାଆ, ମୁଁ କାହିଁକି ନାଗମାନେ କହିଥିବା କଥା କରିବା ଉଚିତ?"
ଦାସୀଭୂତାସ୍ମି ଦୁର୍ଯୋଗାତ୍ସପତ୍ନ୍ଯାଃ ପତଗୋତ୍ତମ। ପଣଂ ଵିତଥମାସ୍ଥାଯ ସର୍ପୈରୁପଧିନା କୃତମ୍
"ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଓ ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ଚାଳାକିରେ ମୁଁ ଦାସୀ ହୋଇଯାଇଛି; ନାଗମାନେ ମୋତେ ଭୁଲ ବଜି ଦେଇ ଠକେଇଥିଲେ।"
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ କଥିତେ ମାତ୍ରା କାରଣେ ଗଗନେତରଃ। ଉଵାଚ ଵଚନଂ ସର୍ପାଂସ୍ତେନ ଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖିତଃ
ମାଆ ସେ କାରଣ କହିବା ପରେ, ଆକାଶରେ ଚଳାଉଥିବା ସେ ପକ୍ଷୀ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନାଗମାନେ ପାଖରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
କିମାହୃତ୍ଯ ଵିଦିତ୍ଵା ଵା କିଂ ଵା କୃତ୍ଵେହ ପୌରୁଷମ୍। ଦାସ୍ଯାଦ୍ଵୋ ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯେଯଂ ତଥ୍ଯଂ ଵଦତ ଲେଲିହାଃ
"କଣ ଆଣିଲେ ବା କଣ ଜାଣିଲେ, କିମ୍ବା କଣ ଶୌର୍ୟ କରିଲେ, ମୋ ମାଆ ଦାସୀ ହେବାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ? ସତ କଥା କହ, ହେ ଲେଲିହା।"
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସମବ୍ରୁଵନ୍ସର୍ପା ଆହରାମୃତମୋଜସା। ତତୋ ଦାସ୍ଯାଦ୍ଵିପ୍ରମୋକ୍ଷୋ ଭଵିତା ତଵ ଖେଚର
ଏହା ଶୁଣି ନାଗମାନେ କହିଲେ: "ତୁମେ ଶକ୍ତିରେ ଅମୃତ ଆଣ; ତେବେ ତୁମ ମାଆ ଦାସୀ ହେବାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ, ହେ ଆକାଶଚାରୀ।"
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଗରୁଡଃ ସର୍ପୈସ୍ତତୋ ମାତରମବ୍ରଵୀତ୍। ଗଚ୍ଛାମ୍ଯମୃତମାହର୍ତୁଂ ଭକ୍ଷ୍ଯମିଚ୍ଛାମି ଵେଦିତୁମ୍
ନାଗମାନେ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଗରୁଡ଼ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଅମୃତ ଆଣିବାକୁ ଯିବି; ମୁଁ କଣ ଖାଇପାରିବି ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।"
ସମୁଦ୍ରକୁକ୍ଷାଵେକାନ୍ତେ ନିଷାଦାଲଯମୁତ୍ତମମ୍। `ଭଵନାନି ନିଷାଦାନାଂ ତତ୍ର ସନ୍ତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀର କୂଳରେ ନିଷାଦମାନେ ରହୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହ ଅଛି; ସେଠି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଷାଦମାନଙ୍କର ଘରବାଡ଼ି ଅଛି।
ପାପିନାଂ ନଷ୍ଟଲୋକାନାଂ ନିର୍ଘୃଣାନାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍'। ନିଷାଦାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ତାନ୍ଭୁକ୍ତ୍ଵାଽମୃତମାନଯ
ପାପୀ, ଲୋକରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ନିଷ୍ଠୁର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ନିଷାଦମାନେ ହଜାର-ହଜାର ଅଛନ୍ତି—ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରି, ଅମୃତ ଆଣିଦିଅ।
ନ ଚ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ହନ୍ତୁଂ କାର୍ଯା ବୁଦ୍ଧିଃ କଥଂଚନ। ଅଵଧ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହ୍ଯନଲୋପମଃ
କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଏବଂ ନିର୍ମଳ।
ଅଗ୍ନିରର୍କୋ ଵିଷଂ ଶସ୍ତ୍ରଂ ଵିପ୍ରୋ ଭଵତି କୋପିତଃ। ଗୁରୁର୍ହି ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର—ଏମାନେ ସବୁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଗୁରୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏଵମାଦିସ୍ଵରୂପୈସ୍ତୁ ସତାଂ ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମତଃ। ସ ତେ ତାତ ନ ହନ୍ତଵ୍ଯଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧେନାପି ସର୍ଵଥା
ଏପରି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସଦ୍ଜନମାନେ ମହତ୍ବ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତେଣୁ, ପୁଅ, କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେପରି ରୂଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାମଭିଦ୍ରୋହୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ କଥଂଚନ। ନ ହ୍ଯେଵମଗ୍ନିର୍ନାଦିତ୍ଯୋ ଭସ୍ମ କୁର୍ଯାତ୍ତଥାନଘ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ କେବେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷକୁ ଭସ୍ମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ।
ଯଥା କୁର୍ଯାଦଭିକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ। ତଦେତୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ଲିଙ୍ଗୈସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯାସ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
ଯେପରି ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ କରନ୍ତି, ସେହି ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବ।
ଭୂତାନାମଗ୍ରଭୂର୍ଵିପ୍ରୋ ଵର୍ଣଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପିତା ଗୁରୁଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସବୁ ଜାତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିତା ଏବଂ ଗୁରୁ।
କିଂସ୍ଵିଦଗ୍ନିନିଭୋ ଭାତି କିଂସ୍ଵିତ୍ସୌମ୍ଯପ୍ରଦର୍ଶନଃ। ଯଥାହମଭିଜାନୀଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଲକ୍ଷଣୈଃ ଶୁଭୈଃ
କିଏ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ? କିଏ ମୃଦୁ ଚରିତ୍ର ଦେଖାଏ? କେଉଁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିବି?
ଯସ୍ତେ କଣ୍ଠମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ନିଗୀର୍ଣଂ ବଡିଶଂ ଯଥା
ଯିଏ ତୁମ ଗଳାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯେପରି ଏକ ଅଂଗୁରି ଗିଲିଯିବା ପରି—
ଦହେଦଙ୍ଗାରଵତ୍ପୁତ୍ରଂ ତଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣର୍ଷଭମ୍। ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ଵଯା ନ ହନ୍ତଵ୍ଯଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧେନାପି ସର୍ଵଦା
ଯଦି ସେ ଜୀବନ୍ତ ଅଗ୍ନିକଣା ପରି ଜଳିଉଠେ, ତେବେ ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣ; ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କେବେ ବି, ରୂଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରୋଵାଚ ଚୈନ ଵିନତା ପୁତ୍ରହାର୍ଦାଦିଦଂ ଵଚଃ। ଜଠରେ ନ ଚ ଜୀର୍ଯେଦ୍ଯସ୍ତଂ ଜାନୀହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
ତାପରେ ବିନତା ମନରୁ ପୁଅକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ: ଯିଏ ତୁମ ପେଟରେ ପଚିଯିବା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ବୋଲି ଜାଣ।
ପୁନଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଵିନତା ପୁତ୍ରହାର୍ଦାଦିଦଂ ଵଚଃ। ଜାନନ୍ତ୍ଯପ୍ଯତୁଲଂ ଵୀର୍ଯମାଶୀର୍ଵାଦପରାଯଣା
ପୁଣି ବିନତା ମନରୁ ପୁଅକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଶୀର୍ବାଦରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି—
ପକ୍ଷୌ ତେ ମାରୁତଃ ପାତୁ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ପୃଷ୍ଠତଃ
ତୁମ ପଖ ପାଖରେ ବାୟୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ପିଠିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
ଶିରଶ୍ଚ ପାତୁ ଵହ୍ନିସ୍ତେ ଵସଵଃ ସର୍ଵତସ୍ତନୁମ୍। `ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵଗତଃ ସର୍ଵମହ୍ଗାନି ତଵ ଚୈଵ ହ।' ଅହଂ ଚ ତେ ସଦା ପୁତ୍ର ଶାନ୍ତିସ୍ଵସ୍ତିପରାଯଣା
ତୁମ ମୁଣ୍ଡକୁ ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବସୁମାନେ ତୁମ ଦେହକୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ତୁମ ସବୁ ଅଂଗକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ପୁଅ, ସଦା ତୁମ ଶାନ୍ତି ଓ ମଙ୍ଗଳରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବି।
ଇହାସୀନା ଭଵିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵସ୍ତିକାରେ ରତା ସଦା। ଅରିଷ୍ଟଂ ଵ୍ରଜ ପନ୍ଥାନଂ ପୁତ୍ର କାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ
ମୁଁ ଏଠାରେ ବସି, ସଦା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହିବି; ପୁଅ, ନିରାପଦ ରାସ୍ତାରେ ଯାଅ, ତୁମ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ।
ତତଃ ସ ମାତୁର୍ଵଚନଂ ନିଶମ୍ଯ ଵିତତ୍ଯ ପକ୍ଷୌ ନଭ ଉତ୍ପପାତ। ତତୋ ନିଷାଦାନ୍ବଲଵାନୁପାଗତୋ ବୁଭୁକ୍ଷିତଃ କାଲ ଇଵାନ୍ତକୋଽପରଃ
ତାପରେ, ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ପଖ ପସାରି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲା; ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ, ସମୟର ଯମ ପରି, ନିଷାଦମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା।
ସ ତାନ୍ନିଷାଦାନୁପସଂହରଂସ୍ତଦା ରଜଃ ସମୁଦ୍ଧୂଯ ନଭଃସ୍ପୃଶଂ ମହତ୍। ସମୁଦ୍ରକୁକ୍ଷୌ ଚ ଵିଶୋଷଯନ୍ପଯଃ ସମୀପଜାନ୍ଭୂଧରଜାନ୍ଵିଚାଲଯନ୍
ସେ ତାହାପରେ ନିଷାଦମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କଲା, ବଡ଼ ଧୂଳି ଉଡ଼ାଇ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା; ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀର ଜଳକୁ ଶୁଖାଇଦେଲା ଏବଂ ପାଖରେ ଥିବା ପାହାଡ଼ମାନେ ଉପରେ କମ୍ପନ ଆଣିଲା।
ତତଃ ସ ଚକ୍ରେ ମହଦାନନଂ ତଦା ନିଷାଦମାର୍ଗଂ ପ୍ରତିରୁଧ୍ଯ ପକ୍ଷିରାଟ୍। ତତୋ ନିଷାଦାସ୍ତ୍ଵରିତାଃ ପ୍ରଵଵ୍ରଜୁ- ର୍ଯତୋ ମୁଖଂ ତସ୍ଯ ଭୁଜଂଗଭୋଜିନଃ
ତାପରେ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା ବଡ଼ ମୁହଁ ତିଆରି କଲେ ଏବଂ ନିଷାଦମାନେ ଯିବା ରାସ୍ତାକୁ ଅଟକାଇଦେଲେ। ଏହିପରି ଦେଖି, ନିଷାଦମାନେ ଦ୍ରୁତ ହେଇ ସାପମାନେ ଖାଉଥିବା ସେଇ ବଡ଼ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ତଦାନନଂ ଵିଵୃତମତିପ୍ରମାଣଵ- ତ୍ସମଭ୍ଯଯୁର୍ଗଗନମିଵାର୍ଦିତାଃ ଖଗାଃ। ସହସ୍ରଶଃ ପଵନଜୋଵିମୋହିତା ଯଥା।ଞନିଲପ୍ରଚଲିତପାଦପେ ଵନେ
ସେଇ ବଡ଼ ମୁହଁ ଖୋଲା ଏବଂ ଅତି ବଡ଼ ଥିଲା। ନିଷାଦମାନେ ଏହାକୁ ଏମିତି ଆସିଲେ, ଯେପରି ଆକାଶରୁ ବାତାସରେ ଭ୍ରମିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗଛ ହଲେଇ ଯିବା ପରି ଜଣେ ଜଣେ ହଜାରେ ହଜାରେ ତଳକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।