ନ ଜହୌ ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତା ଜରିତା ଖାଣ୍ଡଵେ ସୁତାନ୍। ବଭାର ଚୈତାନ୍ସଂଜାତାନ୍ସ୍ଵଵୃତ୍ତ୍ଯା ସ୍ନେହଵିକ୍ଲଵା
ପୁଅ ଶୋକରେ ଭାଗ୍ନ ଜରିତା ଖଣ୍ଡବ ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେଂକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ନାହିଁ। ସ୍ନେହରେ ଭାସି, ସେ ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ସେମାନେଂକୁ ଦେଖିବା ଓ ଦେଖାଶୁଣା କରୁଥିଲେ।
ତତୋଽଗ୍ନିଂ ଖାଣ୍ଡଵଂ ଦଗ୍ଧୁମାଯାନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନୃଷିଃ। ମନ୍ଦପାଲଶ୍ଚରଂସ୍ତସ୍ମିନ୍ଵନେ ଲପିତଯା ସହ
ତାପରେ ମଣ୍ଡପାଳ ଋଷି, ଲପିତା ସହିତ ଖଣ୍ଡବ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ, ଅଗ୍ନିକୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଜଳାଇବାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ତଂ ସଂକଲ୍ପଂ ଵିଦିତ୍ଵାଗ୍ନେର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ବାଲକାନ୍। ସୋଽଭିତୁଷ୍ଟାଵ ଵିପ୍ରର୍ଷିବ୍ରାର୍ହ୍ମଣୋ ଜାତଵେଦସମ୍
ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ଶିଶୁପୁଅମାନେ ଉପରେ ଭାବି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନି ଜଟବେଦାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ତ୍ଵମଗ୍ନେ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ମୁଖଂ ତ୍ଵମସି ହଵ୍ଯଵାଟ୍
ହେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ମୁଖ, ତୁମେ ହବି ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଦେବତା।
ତ୍ଵମନ୍ତଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଗୂଢଶ୍ଚରସି ପାଵକ। ତ୍ଵାମେକମାହୁଃ କଵଯସ୍ତ୍ଵାମାହୁସ୍ତ୍ରିଵିଧଂ ପୁନଃ
ହେ ପାବକ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ବିଚରଣ କରୁଛ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତୁମକୁ ଏକ ଭାବେ କହନ୍ତି, ଆଉ ତିନି ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି।
ତ୍ଵାମଷ୍ଟଧା କଲ୍ପଯିତ୍ଵା ଯଜ୍ଞଵାହମକଲ୍ପଯନ୍। ତ୍ଵଯା ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ସୃଷ୍ଟଂ ଵଦନ୍ତି ପରମର୍ଷଯଃ
ତୁମକୁ ଆଠ ରୂପରେ ଭାବି, ଯଜ୍ଞର ବାହକ କରାଯାଇଛି। ମହାଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।
ତ୍ଵଦୃତେ ହି ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ସଦ୍ଯୋ ନଶ୍ଯେଦ୍ଧୁତାଶନ। ତୁଭ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ନମୋ ଵିପ୍ରାଃ ସ୍ଵକର୍ମଵିଜିତାଂ ଗତିମ୍
ହେ ହବି ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି, ତୁମ ବିନା ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯିବ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସହ ପତ୍ନୀଭିଃ ସୁତୈରପି ଚ ଶାଶ୍ଵତୀମ୍। ତ୍ଵାମଗ୍ନେ ଜଲଦାନାହୁଃ ଖେଵିଷକ୍ତାନ୍ସଵିଦ୍ଯୁତଃ
ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ହେ ଅଗ୍ନି, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମକୁ ମେଘ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତୁମେ ଆକାଶରେ ବିଦ୍ୟୁତ ସହିତ ଚଳିତ ହୁଅ।
ଦହନ୍ତି ସର୍ଵଭୂତାନି ତ୍ଵତ୍ତୋ ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ହେତଯଃ। ଜାତଵେଦସ୍ତ୍ଵଯୈଵେଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସୃଷ୍ଟଂ ମହାଦ୍ଯୁତେ
ତୁମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶକ୍ତିମାନ୍ ଶକ୍ତିମାନ୍ ଶକ୍ତିମାନ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦହନ କରେ। ହେ ଜାତବେଦ, ତୁମର ଅପାର ତେଜ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ କେବଳ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ।
ତଵୈଵ କର୍ମଵିହିତଂ ଭୂତଂ ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍। ତ୍ଵଯାପୋ ଵିହିତାଃ ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଯି ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍
ଚଳନ୍ତା ଓ ଅଚଳନ୍ତା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ତ୍ଵଯି ହଵ୍ଯଂ ଚ କଵ୍ଯଂ ଚ ଯଥାଵତ୍ସଂପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ତ୍ଵମେଵ ଦହନୋ ଦେଵ ତ୍ଵଂ ଧାତା ତ୍ଵଂ ବୃହସ୍ପତିଃ
ଦେବତାମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଯାଉଥିବା ହବ୍ୟ ଓ କବ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ହେ ଦହନଦେବ, ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମେ ବୃହସ୍ପତି।
ତ୍ଵମଶ୍ଵିନୌ ଯମୌ ମିତ୍ରଃ ସୋମସ୍ତ୍ଵମସି ଚାନିଲଃ
ତୁମେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ଯମଦ୍ୱୟ, ମିତ୍ର, ସୋମ ଓ ବାୟୁ।
ତୁତୋଷ ତସ୍ଯ ନୃପତେ ମୁନେରମିତତେଜସଃ। ଉଵାଚ ଚୈନଂ ପ୍ରୀତାତ୍ମା କିମିଷ୍ଟଂ କରଵାଣି ତେ
ସେ ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ କହିଲେ: 'ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ କଣ କରିଦେବି?'
ତମବ୍ରଵୀନ୍ମନ୍ଦପାଲଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ହଵ୍ଯଵାହନମ୍। ପ୍ରଦହନ୍ଖାଣ୍ଡଵଂ ଦାଵଂ ମମ ପୁତ୍ରାନ୍ଵିସର୍ଜଯ
ମଣ୍ଡପାଳ ହସ୍ତ ଯୋଡି ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଖାଣ୍ଡବବନକୁ ତୁମେ ଦହନ କରିବାବେଳେ, ମୋ ପୁଅମାନେକୁ ଆଗ୍ନିରୁ ରକ୍ଷା କର।'
ତଥେତି ତତ୍ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ହଵ୍ଯଵାହନଃ। ଖାଣ୍ଡଵେ ତେନ କାଲେ ନ ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ ଦିଦକ୍ଷଯା
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନିଦେବ ଏହିପରି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ସେଇ ସମୟରେ ଖାଣ୍ଡବବନକୁ ଦହନ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଜ୍ୱଳନ କଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତେ ଵହ୍ନୌ ଶାର୍ଙ୍ଗକାସ୍ତେ ସୁଦୁଃଖିତାଃ। ଵ୍ଯଥିତାଃ ପରମୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ନାଧିଜଗ୍ମୁଃ ପରାଯଣମ୍
ତାପରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲାବେଳେ, ଶାର୍ଙ୍ଗକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଏମିତି ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଯେ, କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ନିଶାମ୍ଯ ପୁତ୍ରକାନ୍ବାଲାନ୍ମାତା ତେଷାଂ ତପସ୍ଵିନୀ। ଜରିତା ଶୋକଦୁଃଖାର୍ତା ଵିଲଲାପ ସୁଦୁଃଖିତା
ତାଙ୍କ ଛୋଟ ପୁଅମାନେର କାନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୱିନୀ ମାଆ ଜରିତା ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାସିଗଲେ ଏବଂ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଅଯମଗ୍ନିର୍ଦହନ୍କକ୍ଷମିତ ଆଯାତି ଭୀଷଣଃ। ଜଗତ୍ସଂଦୀପଯନ୍ଭୀମୋ ମମ ଦୁଃଖଵିଵର୍ଧନଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି, ଦହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଆସୁଛି; ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜ୍ୱଳିଉଠାଉଛି, ଏବଂ ମୋର ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଉଛି।
ଇମେ ଚ ମାଂ କର୍ଷଯନ୍ତି ଶିଶଵୋ ମନ୍ଦଚେତସଃ। ଅବର୍ହାଶ୍ଚରଣୈର୍ହୀନାଃ ପୂର୍ଵେଷାଂ ନଃ ପରାଯଣାଃ
ଏହି ଅବୁଝ ପିଲାମାନେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ଦେଉଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ, ପାଦରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଆଶ୍ରୟ ଥିଲେ, ଏବେ ତାହା ମିଳୁନାହିଁ।
ତ୍ରାସଯଂଶ୍ଚାଯମାଯାତି ଲେଲିହାନୋ ମହୀରୁହାନ୍। ଅଜାତପକ୍ଷାଶ୍ଚ ସୁତା ନ ଶକ୍ତାଃ ସରଣେ ମମ
ଏହି ଅଗ୍ନି ଭୟ ଦେଇ, ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଟି ଚାଟି ଆସୁଛି; ମୋର ପୁଅମାନେ ଏଉଁଠି ଉଡ଼ିପାରିବା ପାଇଁ ତୟାରି ନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ମୋ ସହିତ ପଳାଇପାରୁନାହାନ୍ତି।
ଆଦାଯ ଚ ନ ଶକ୍ନୋମି ପୁତ୍ରାଂସ୍ତରିତୁମାତ୍ମନା। ନ ଚ ତ୍ଯକ୍ତୁମହଂ ଶକ୍ତା ହୃଦଯଂ ଦୂଯତୀଵ ମେ
ମୁଁ ମୋର ପୁଅମାନେକୁ ନେଇ ଆପଣକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରୁନାହିଁ; ଆଉ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ନାହିଁ—ମୋର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି।
କଂ ତୁ ଜହ୍ଯାମହଂ ପୁତ୍ରଂ କମାଦାଯ ଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍। କିଂନୁ ମେ ସ୍ଯାତ୍କୃତଂ କୃତ୍ଵା ମନ୍ଯଧ୍ଵଂ ପୁତ୍ରକାଃ କଥମ୍
କେଉଁ ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ିବି, କେଉଁ ପୁଅକୁ ନେଇଯିବି? ଏଭଳି କଲେ କଣ ଲାଭ? ପୁଅମାନେ, ମୋତେ କହ, ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଚିନ୍ତଯାନା ଵିମୋକ୍ଷଂ ଵୋ ନାଧିଗଚ୍ଛାମି କିଂଚନ। ଛାଦଯିଷ୍ଯାମି ଵୋ ଗାତ୍ରୈଃ କରିଷ୍ଯେ ମରଣଂ ସହ
ତୁମମାନେ କିପରି ଉଦ୍ଧାର ହେବେ ବୋଲି ଭାବିଲି, କୌଣସି ଉପାୟ ମିଳୁନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ଦେହରେ ତୁମମାନେକୁ ଢାକି ଏକାସାଥି ମରିଯିବି।
ଜରିତାରୌ କୁଲଂ ହ୍ଯେତଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠତ୍ଵେନ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ସାରିସୃକ୍କଃ ପ୍ରଜାଯେତ ପିତୄଣାଂ କୁଲଵର୍ଧନଃ
ଜରିତା ପକ୍ଷୀମାନେର ବଂଶ ଜେଷ୍ଠତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ। ସାରିସୃକ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେର ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି।
ସ୍ତମ୍ବମିତ୍ରସ୍ତପଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଦ୍ରୋଣୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ। ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ପିତା ଵୋ ନିର୍ଘୃଣଃ ପୁରା
ସ୍ତମ୍ଭମିତ୍ର ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ; ଦ୍ରୋଣ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏପରି କହି, ତୁମର ପିତା ପୂର୍ବେ ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ।
କମୁପାଦାଯ ଶକ୍ଯେଯଂ ଗନ୍ତୁଂ କଷ୍ଟାଽଽପଦୁତ୍ତମା। କିଂ ନୁ କୃତ୍ଵା କୃତଂ କାର୍ଯଂ ଭଵେଦିତି ଚ ଵିହ୍ଵଲା। ନାପଶ୍ଯତ୍ସ୍ଵଧିଯା ମୋକ୍ଷଂ ସ୍ଵସୁତାନାଂ ତଦାନଲାତ୍
ଏକ ପୁଅକୁ ନେଇ ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିପଦରୁ ପଳାଇପାରିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏଭଳି କଲେ କଣ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ ହେବ? ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ତିନି, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେକୁ ଅଗ୍ନିରୁ ବଞ୍ଚାଇବା ଉପାୟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣାଂ ଶାର୍ଙ୍ଗାସ୍ତେ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁରଥ ମାତରମ୍। ସ୍ନେହମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମାତସ୍ତ୍ଵଂ ପତ ଯତ୍ର ନ ହଵ୍ଯଵାଟ୍
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଶାର୍ଙ୍ଗମାନେ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ମାଆ, ଆପଣ ଆମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ନ୍ତୁ ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ପହଞ୍ଚିପାରିବ ନାହିଁ, ସେଠିକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।'
ଅସ୍ମାସ୍ଵିହ ଵିନଷ୍ଟେଷୁ ଭଵିତାରଃ ସୁତାସ୍ତଵ। ତ୍ଵଯି ମାତର୍ଵିନଷ୍ଟାଯାଂ ନ ନଃ ସ୍ଯାତ୍କୁଲସନ୍ତତିଃ
ଯଦି ଆମେ ଏଠାରେ ନଷ୍ଟ ହେଉ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଆଉ ସନ୍ତାନ ରହିବେ; କିନ୍ତୁ ମାଆ, ଯଦି ଆପଣ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବେ, ତେବେ ଆମର ବଂଶ ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଵଵେକ୍ଷ୍ଯୈତଦୁଭଯଂ କ୍ଷେମଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯତ୍କୁଲସ୍ଯ ନଃ। ତଦ୍ଵୈ କର୍ତୁଂ ପରଃ କାଲୋ ମାତରେଷ ଭଵେତ୍ତଵ
ଏହି ଦୁଇଟି ପରିଣାମ ଭାବିଲେ, ଆମ ବଂଶର ଭଲ ହେବ ଯଦି ଆପଣ ବଞ୍ଚି ରହନ୍ତି; ଏହି ସମୟରେ ଏହିପରି କାମ କରିବା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ।
ମା ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଵିନାଶାଯ ସ୍ନେହଂ କାର୍ଷୀଃ ସୁତେଷୁ ନଃ। ନ ହୀଦଂ କର୍ମ ମୋଘଂ ସ୍ଯାଲ୍ଲୋକକାମସ୍ଯ ନଃ ପିତୁଃ
ମାଆ, ଆପଣ ଆମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦେଖାଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଆମ ପିତା ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏହି କାମ କରିଥିଲେ, ତାହା ବ୍ଫଳ ହେଉନାହିଁ।