ଵ୍ଯଧମଚ୍ଛରସଙ୍ଘାତୈର୍ଦେହିନଃ ଖାଣ୍ଡଵାଲଯାନ୍। ନ ଚ ସ୍ମ କିଂଚିଚ୍ଛକ୍ନୋତି ଭୂତଂ ନିଶ୍ଚରିତୁଂ ତତଃ
ଅର୍ଜୁନ ତୀର ବର୍ଷା କରି ଖଣ୍ଡବବାସୀ ଜୀବମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ; ଏବଂ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ସେଠାରୁ ପଳାଇପାରିଲା ନାହିଁ।
ସଂଛିଦ୍ଯମାନମିଷୁଭିରସ୍ଯତା ସଵ୍ଯସାଚିନା। ନାଶକ୍ନୁଵଂଶ୍ଚ ଭୂତାନି ମହାନ୍ତ୍ଯପି ରଣେଽର୍ଜୁନମ୍
ସବ୍ୟସାଚୀ ତୀର ଛାଡି ଭାଗିବା ସମୟରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନିରୀକ୍ଷିତୁମମୋଘାସ୍ତ୍ରଂ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ଚାପି କୁତୋ ରଣେ। ଶତଂ ଚୈକେନ ଵିଵ୍ଯାଧ ଶତେନୈକଂ ପତତ୍ରିଣାମ୍
ତାଙ୍କ ଅଚୁକ ଅସ୍ତ୍ରକୁ କେହି ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ତ ଦୂରର କଥା; ସେ ଏକ ତୀରରେ ଶତଜନକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ଶତ ତୀରରେ ଏକକୁ।
ଵ୍ଯସଵସ୍ତେଽପତନ୍ନଗ୍ନୌ ସାକ୍ଷାତ୍କାଲହତା ଇଵ। ନ ଚାଲଭନ୍ତ ତେ ଶର୍ମ ରୋଧଃସୁ ଵିଷମେଷୁ ଚ
ପ୍ରାଣ ହରାଇ, ସେମାନେ ଝଗଡ଼ାରେ ମୃତ ହେବା ପରି ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ିଗଲେ; ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କୌଣସି ନିରାପତ୍ତା ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ପିତୃଦେଵନିଵାସେଷୁ ସନ୍ତାପଶ୍ଚାପ୍ଯଜାଯତ। ଭୂତସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ବହଵୋ ଦୀନାଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ମହାସ୍ଵନମ୍
ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଅନେକ ପ୍ରାଣୀଦଳ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କଲେ।
ରୁରୁଦୁର୍ଵାରଣାଶ୍ଚୈଵ ତଥା ମୃଗତରକ୍ଷଵଃ। ତେନ ଶବ୍ଦେନ ଵିତ୍ରେସୁର୍ଗଙ୍ଗୋଦଧିଚରା ଝଷାଃ
ହାତୀ, ମୃଗ ଓ ବାଘମାନେ କାନ୍ଦିଲେ; ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ବସୁଥିବା ମାଛମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଵିଦ୍ଯାଧରଗଣାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚ ତତ୍ର ଵନୌକସଃ। ନ ତ୍ଵର୍ଜୁନଂ ମହାବାହୋ ନାପି କୃଷ୍ଣଂ ଜନାର୍ଦନମ୍
ଏବଂ ଭିଦ୍ୟାଧର ଦଳ ଓ ସେଠାରେ ଅଟବୀବାସୀମାନେ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାବାହୁ, ଅର୍ଜୁନ କିମ୍ବା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନିରୀକ୍ଷିତୁଂ ଵୈ ଶକ୍ନୋତି କଶ୍ଚିଦ୍ଯୋଦ୍ଧୁଂ କୁତଃ ପୁନଃ। ଏକାଯନଗତା ଯେଽପି ନିଷ୍ପେତୁସ୍ତତ୍ର କେଚନ
କେହି ମଧ୍ୟ ସେମାନେକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ତ ଦୂରର କଥା; ତଥାପି, ଏକଠା ହୋଇଥିବା କିଛି ଲୋକ ସେଠାରୁ ବାହାରିଲେ।
ରାକ୍ଷସା ଦାନଵା ନାଗା ଜଘ୍ନେ ଚକ୍ରେଣ ତାନ୍ହରିଃ। ତେ ତୁ ଭିନ୍ନଶିରୋଦେହାଶ୍ଚକ୍ରଵେଗାଦ୍ଗତାସଵଃ
ରାକ୍ଷସ, ଦାନବ ଓ ନାଗମାନେ—ହରି ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ରରେ ମାରିଦେଲେ; ଚକ୍ରର ତୀବ୍ର ଗତିରେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଦେହ ଛିଣ୍ଡା ହୋଇ, ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ପେତୁରନ୍ଯେ ମହାକାଯାଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତେ ଵସୁରେତସି। ସମାଂସରୁଧିରୌଧୈଶ୍ଚ ଵସାଭିଶ୍ଚାପି ତର୍ପିତଃ
ଅନ୍ୟ ମହାଦେହୀମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉର୍ବର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିରେ ଭୂମି ଭିଜିଗଲା।
ଉପର୍ଯାକାଶଗୋ ଭୂତ୍ଵା ଵିଧୂମଃ ସମପଦ୍ଯତ। ଦୀପ୍ତାକ୍ଷୋ ଦୀପ୍ତଜିହ୍ଵଶ୍ଚ ସଂପ୍ରଦୀପ୍ତମହାନନଃ
ଆକାଶରେ ଉଡୁଥିବା ଏକ ଅଗ୍ନିଦେବ ଧୂଆଁ ଛାଡ଼ି ଦେଖାଦେଲେ; ତାଙ୍କ ଆଖି ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଜିହ୍ୱା ଅଗ୍ନିରେ ଦହୁଛି, ମୁଖ ବଡ଼ ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିଛି।
ଦୀପ୍ତୋର୍ଧ୍ଵକେଶଃ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷଃ ପିବନ୍ପ୍ରାଣଭୃତାଂ ଵସାମ୍। ତାଂ ସ କୃଷ୍ଣାର୍ଜୁନକୃତାଂ ସୁଧାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ହୁତାଶନଃ
ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଠା ଚୁଲି, ପିଙ୍ଗଳ ଆଖି, ପ୍ରାଣୀମାନେର ଚର୍ବି ପିଉଥିବା—କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ତିଆରି କରିଥିବା ସେଇ ଅମୃତ ପାଇ, ଅଗ୍ନିଦେବ—
ବଭୂଵ ମୁଦିତସ୍ତୃପ୍ତଃ ପରାଂ ନିର୍ଵୃତିମାଗତଃ। ତଥାଽସୁରଂ ମଯଂ ନାମ ତକ୍ଷକସ୍ଯ ନିଵେଶନାତ୍
ତକ୍ଷକଙ୍କ ନିବାସରୁ ଆସିଥିବା ମୟା ନାମକ ଦାନବ ଖୁସି ହେଲେ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଵିପ୍ରଦ୍ରଵନ୍ତଂ ସହସା ଦଦର୍ଶ ମଧୁସୂଦନଃ। ତମଗ୍ନିଃ ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ଦିଧକ୍ଷୁର୍ଵାତସାରଥିଃ
ଅଚାନକ ଭୟରେ ପଳାଉଥିବାକୁ ମଧୁସୂଦନ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ଜଳନ ପାଇଁ ଆଗ୍ନି, ବାୟୁ ଚାଳକଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ଶରୀରଵାଞ୍ଜଟୀ ଭୂତ୍ଵା ନଦନ୍ନିଵ ବଲାହକଃ। ଵିଜ୍ଞାଯ ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ମଯଂ ଵୈ ଶିଲ୍ପିନାଂ ଵରମ୍
ଯଟାଧାରୀ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ବିଜୁଳି ମେଘ ଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଆଗ୍ନି, ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରିଗର ମୟାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ।
ଜିଘାଂସୁର୍ଵାସୁଦେଵସ୍ତଂ ଚକ୍ରମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଧିଷ୍ଠିତଃ। ସ ଚକ୍ରମୁଦ୍ଯତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଧକ୍ଷନ୍ତଂ ଚ ପାଵକମ୍
ମାରିବାକୁ ଚାହିଁ, ବସୁଦେବ ଚକ୍ର ଉଠାଇ ତିଆରି ହେଲେ। ଚକ୍ର ଉଠା ଦେଖି ଏବଂ ଆଗ୍ନି ଜଳନ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଦେଖି—
ଅଭିଧାଵାର୍ଜୁନେତ୍ଯେଵଂ ମଯସ୍ତ୍ରାହୀତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍। ତସ୍ଯ ଭୀତସ୍ଵନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମା ଭୈରିତି ଧନଂଜଯଃ
ମୟା ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ଅର୍ଜୁନ, ବଞ୍ଚାଅ!' ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସହାୟତା ଚାହିଲେ। ତାଙ୍କର ଭୟଭୀତ ସ୍ୱର ଶୁଣି, ଧନଞ୍ଜୟ କହିଲେ, 'ଭୟ କରନି।'
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମଯଂ ପାର୍ଥୋ ଜୀଵଯନ୍ନିଵ ଭାରତ। ତଂ ନ ଭେତଵ୍ଯମିତ୍ଯାହ ମଯଂ ପାର୍ଥୋ ଦଯାପରଃ
ପାର୍ଥ ମୟାଙ୍କୁ ଦୟାଭାବରେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ,' ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ ପୁନଃ ଜୀବନ ଦେଉଛନ୍ତି।
ତଂ ପାର୍ଥେନାଭଯେ ଦତ୍ତେ ନମୁଚେର୍ଭ୍ରାତରଂ ମଯମ୍। ନ ହନ୍ତୁମୈଚ୍ଛଦ୍ଦାଶାର୍ହଃ ପାଵକୋ ନ ଦଦାହ ଚ
ପାର୍ଥ ମୟାଙ୍କୁ ନିରାପତ୍ତା ଦେଲେ, ଯିଏ ନମୁଚିଙ୍କ ଭାଇ। ତେଣୁ ଦାଶାର୍ହ ମାରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ଆଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୋଡ଼ିଲେ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵନଂ ପାଵକୋ ଧୀମାନ୍ଦିନାନି ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ। ଦଦାହ କୃଷ୍ଣପାର୍ଥାଭ୍ଯାଂ ରକ୍ଷିତଃ ପାକଶାସନାତ୍
କୃଷ୍ଣ ଓ ପାର୍ଥଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆଗ୍ନି ସେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପନ୍ଦର ଦିନ ଧରି ପୋଡ଼ିଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ଵନେ ଦହ୍ଯମାନେ ଷଡଗ୍ନିର୍ନ ଦଦାହ ଚ। ଅଶ୍ଵସେନଂ ମଯଂ ଚୈଵ ଚତୁରଃ ଶାର୍ଙ୍ଗକାଂସ୍ତଥା
ସେଇ ଅରଣ୍ୟ ଜଳୁଥିବା ବେଳେ, ଆଗ୍ନି ଅଶ୍ୱସେନ, ମୟା ଓ ଚାରି ଜଣ ଶାର୍ଙ୍ଗକଙ୍କୁ ପୋଡ଼ିଲେ ନାହିଁ।
କିମର୍ଥଂ ଶାର୍ଙ୍ଗକାନଗ୍ନିର୍ନ ଦଦାହ ତଥା ଗତେ। ତସ୍ମିନ୍ଵନେ ଦହ୍ଯମାନେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନେତତ୍ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅରଣ୍ୟ ଜଳୁଥିବା ସମୟରେ ଆଗ୍ନି କାହିଁକି ଶାର୍ଙ୍ଗକମାନେ ପୋଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ମୋତେ କହ।
ଅଦାହେ ହ୍ଯଶ୍ଵସେନସ୍ଯ ଦାନଵସ୍ଯ ମଯସ୍ଯ ଚ। କାରଣଂ କୀର୍ତିତଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଶାର୍ଙ୍ଗକାଣାଂ ନ କୀର୍ତିତମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଶ୍ୱସେନ ଓ ଦାନବ ମୟାଙ୍କୁ କାହିଁକି ଆଗ୍ନି ପୋଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ଏହା କୁହାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଶାର୍ଙ୍ଗକମାନେ ପାଇଁ କାହିଁକି ନୁହେଁ ତାହା କୁହାଯାଇନାହିଁ।
ତଦେତଦଦ୍ଭୁତଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଶାର୍ଙ୍ଗକାଣାମନାମଯମ୍। କୀର୍ତଯସ୍ଵାଗ୍ନିସଂମର୍ଦେ କଥଂ ତେ ନ ଵିନାଶିତାଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାର୍ଙ୍ଗକମାନେ ଅପରିମିତ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବିଲେ; ଆଗ୍ନିର ଦାହରେ ସେମାନେ କିପରି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ନାହିଁ, ମୋତେ କହ।
ଯଦର୍ଥଂ ଶାର୍ଙ୍ଗକାନଗ୍ନିର୍ନ ଦଦାହ ତଥା ଗତେ। ତତ୍ତେ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ଭୂତମରିନ୍ଦମ
ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ସେଇ ସମୟରେ ଆଗ୍ନି କାହିଁକି ଶାର୍ଙ୍ଗକମାନେ ପୋଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ଏହା ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି।
ଧର୍ମଜ୍ଞାନାଂ ମୁଖ୍ଯତମସ୍ତପସ୍ଵୀ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ। ଆସୀନ୍ମହର୍ଷିଃ ଶ୍ରୁତଵାନ୍ମନ୍ଦପାଲ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ
ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା, ତପସ୍ଵୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ, ମହାର୍ଷି ମଣ୍ଡପାଳ ନାମକ ଏକ ମହାନ ଋଷି ଥିଲେ।
ସ ମାର୍ଗମାଶ୍ରିତୋ ରାଜନ୍ନୃଷୀଣାମୂର୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍। ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଵାନ୍ଧର୍ମରତସ୍ତପସ୍ଵୀ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ସେ ଋଷିମାନେ ଯେମିତି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ହୋଇ ଚାଲନ୍ତି, ସେଇ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ; ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ତପସଃ ପାରଂ ଦେହମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଭାରତ। ଜଗାମ ପିତୃଲୋକାଯ ନ ଲେଭେ ତତ୍ର ତତ୍ଫଲମ୍
ତପସ୍ୟାର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ପିତୃଲୋକକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଫଳ ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ସ ଲୋକାନଫଲାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତପସା ନିର୍ଜିତାନପି। ପପ୍ରଚ୍ଛ ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ସମୀପସ୍ଥାନ୍ଦିଵୌକସଃ
ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ସବୁ ଲୋକ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଫଳହୀନ ଦେଖି, ସେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିବା ଦେବମାନେକୁ ପଚାରିଲେ।
କିମର୍ଥମାଵୃତା ଲୋକା ମମୈତେ ତପସାଽର୍ଜିତାଃ। କିଂ ମଯା ନ କୃତଂ ତତ୍ର ଯସ୍ଯୈତତ୍କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ମୋର ତପସ୍ୟାରେ ଲାଭ କରାଯାଇଥିବା ଏହି ଲୋକମାନେ କାହିଁକି ମୋ ପାଇଁ ବନ୍ଦ ଅଛନ୍ତି? କଣ ମୁଁ କରିନଥିଲି ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ପରିଣାମ ମିଳୁଛି?'