ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ସମାଵିଶ୍ଯ ତଦ୍ଵନଂ ଭରତର୍ଷଭ। ମେଘସ୍ତନିତନିର୍ଘୋଷଃ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ଯକମ୍ପଯତ୍
ଅନୁମତି ପାଇ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମେଘ ତାହା ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ତାହାର ଗର୍ଜନ ତୁରୁନ୍ତ ମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲା।
ଦହ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ଚ ବଭୌ ରୂପଂ ଦାଵସ୍ଯ ଭାରତ। ମେରୋରିଵ ନଗେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କୀର୍ଣସ୍ଯାଂଶୁମତୋଂଶୁଭିଃ
ଯେତେବେଳେ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳୁଥିଲା, ଅଗ୍ନିର ରୂପ ଏମିତି ଚମକୁଥିଲା, ହେ ଭାରତ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଚମକେ।
ତୌ ରଥାଭ୍ଯାଂ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ଦାଵସ୍ଯୋଭଯତଃ ସ୍ଥିତୌ। ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵାସୁ ଭୂତାନାଂ ଚକ୍ରାତେ କଦନଂ ମହତ୍
ସେଇ ଦୁଇ ରଥୀ, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଥ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଅଗ୍ନିକୁ ଘେରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟା କଲେ।
ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଚ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରାଣିନଃ ଖାଣ୍ଡଵାଲଯାଃ। ପଲାଯନ୍ତଃ ପ୍ରଵୀରୌ ତୌ ତତ୍ରତତ୍ରାଭ୍ଯଧାଵତାମ୍
ଯେଉଁଠିଏଉଁଠି ଖାଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲର ପ୍ରାଣୀମାନେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ, ସେଠିଏଠି ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରବଳ ଯୋଧ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥିଲେ।
ଛିଦ୍ରଂ ନ ସ୍ମ ପ୍ରପଶ୍ଯନ୍ତି ରଥଯୋରାଶୁଚାରିଣୋଃ। ଆଵିଦ୍ଧାଵେଵ ଦୃଶ୍ଯେତେ ରଥିନୌ ତୌ ରଥୋତ୍ତମୌ
ସେଇ ଦୁଇ ତୀବ୍ର ଗତିର ରଥର ଚାଳନାରେ କୌଣସି ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା; ସେମାନେ ଦୁଇଁଜଣ ଉତ୍ତମ ରଥୀ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲେ ଯେ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି।
ଖାଣ୍ଡଵେ ଦହ୍ଯମାନେ ତୁ ଭୂତାନ୍ଯଥ ସହସ୍ରଶଃ। ଉତ୍ପେତୁର୍ଭୈରଵାନ୍ନାଦାନ୍ଵିନଦନ୍ତଃ ସମନ୍ତତଃ
ଯେତେବେଳେ ଖାଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳୁଥିଲା, ହଜାର ହଜାର ପ୍ରାଣୀ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି ସବୁଦିକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ଦଗ୍ଧୈକଦେଶା ବହଵୋ ନିଷ୍ଟପ୍ତାଶ୍ଚ ତଥାଽପରେ। ସ୍ଫୁଟିତାକ୍ଷା ଵିଶୀର୍ଣାଶ୍ଚ ଵିପ୍ଲୁତାଶ୍ଚ ତଥାଽପରେ
ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଜଳିଗଲେ, ଅନ୍ୟେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ, କିଛିର ଆଖି ଫାଟିଗଲା, କିଛି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ଆଉ କିଛି ଚିଥରା ହୋଇଗଲେ।
ସମାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ସୁତାନନ୍ଯେ ପିତୄନ୍ଭ୍ରାତୄନଥାଽପରେ। ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ଶେକୁଃ ସ୍ନେହେନ ତତ୍ରୈଵ ନିଧନଂ ଗତାଃ
କିଛି ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ, କିଛି ନିଜ ପିତା ବା ଭାଇଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିଲେ; ସେମାନେ ସ୍ନେହରେ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେଠିଏ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ।
ସନ୍ଦଷ୍ଟଦଶନାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ସମୁତ୍ପେତୁରନେକଶଃ। ତତସ୍ତେଽତୀଵ ଘୂର୍ଣନ୍ତଃ ପୁନରଗ୍ନୌ ପ୍ରପେଦିରେ
ଅନ୍ୟମାନେ ଦାନ୍ତ ଦଂଶି ଅନେକ ଥର ଉଠିଗଲେ; ପରେ ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଘୁରିଘୁରି ଫେରି ଆଗିକୁ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଦଗ୍ଧପକ୍ଷାକ୍ଷିଚରଣା ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତୋ ମହୀତଲେ। ତତ୍ରତତ୍ର ସ୍ମ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତଃ ଶରୀରିଣଃ
ଉଡ଼ା ଓ ଚକ୍ଷୁ ଓ ପାଦ ପୁଡ଼ିଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ଭୂମିରେ ତଡ଼ପୁଥିବା ଦେହ ଏଠା-ସେଠା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଥିଲା।
ଜଲାଶଯେଷୁ ତପ୍ତେଷୁ କ୍ଵାଥ୍ଯମାନେଷୁ ଵହ୍ନିନା। ଗତସତ୍ଵାଃ ସ୍ମ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ କୂର୍ମମତ୍ସ୍ଯାଃ ସମନ୍ତତଃ
ଅଗ୍ନିରେ ତାପି ଉବା ହୋଇଥିବା ପୋଖରୀମାନେରେ ସବୁଠାରେ ମୃତ କଛୁଆ ଓ ମାଛ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଶରୀରୈରପରେ ଦୀପ୍ତୈର୍ଦେହଵନ୍ତ ଇଵାଗ୍ନଯଃ। ଅଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଵନେ ତତ୍ର ପ୍ରାଣିନଃ ପ୍ରାଣିସଂକ୍ଷଯେ
ଅନ୍ୟମାନେ ଜଳନ୍ତ ଦେହ ସହିତ ଜୀବନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
କାଂଶ୍ଚିଦୁତ୍ପତତଃ ପାର୍ଥଃ ଶରୈଃ ସଂଛିଦ୍ଯ ଖଣ୍ଡଶଃ। ପାତଯାମାସ ଵିହଗାନ୍ପ୍ରଦୀପ୍ତେ ଵସୁରେତସି
ଅର୍ଜୁନ ତୀର ଦ୍ୱାରା କିଛି ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରି ଖାଣ୍ଡବ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ାଇଦେଲେ।
ତେ ଶରାଚିତସର୍ଵାଙ୍ଗା ନିନଦନ୍ତୋ ମହାରଵାନ୍। ଊର୍ଧ୍ଵମୁତ୍ପତ୍ଯ ଵେଗେନ ନିପେତୁଃ ଖାଣ୍ଡଵେ ପୁନଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ସରିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଛିଦ୍ର ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଉପରକୁ ଉଡ଼ି ଆଉଥରେ ଖାଣ୍ଡବକୁ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଶରୈରଭ୍ଯାହତାନାଂ ଚ ସଙ୍ଘଶଃ ସ୍ମ ଵନୌକସାମ୍। ଵିରାଵଃ ଶୁଶ୍ରୁଵେ ଘୋରଃ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯେଵ ମଥ୍ଯତଃ
ତୀର ଲାଗିଥିବା ଜଙ୍ଗଲବାସୀମାନେର ଦଳରୁ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଏହା ସମୁଦ୍ର ମଥନ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ଵହ୍ନେଶ୍ଚାପି ପ୍ରଦୀପ୍ତସ୍ଯ ଖମୁତ୍ପେତୁର୍ମହାର୍ଚିଷଃ। ଜନଯାମାସୁରୁଦ୍ଵେଗଂ ସୁମହାନ୍ତଂ ଦିଵୌକସାମ୍
ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନିରୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଶିଖା ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଉଥିଲା, ଯାହା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା।
ତେନାର୍ଚିଷା ସୁସନ୍ତପ୍ତା ଦେଵାଃ ସର୍ଷିପୁରୋଗମାଃ। ତତୋ ଜଗ୍ମୁର୍ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵ ଏଵ ଦିଵୌକସଃ। ଶତକ୍ରତୁଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ଦେଵେଶମସୁରାର୍ଦନମ୍
ସେଇ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ଋଷିମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦିବ୍ୟଜନେ ମହାତ୍ମାମାନେ ଶତକ୍ରତୁ, ସହସ୍ରନୟନ ଦେବେଶ ଓ ଅସୁରଦଳନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
କିଂ ନ୍ଵିମେ ମାନଵାଃ ସର୍ଵେ ଦହ୍ଯନ୍ତେ ଚିତ୍ରଭାନୁନା। କଚ୍ଚିନ୍ନ ସଂକ୍ଷଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଲୋକାନାମମରେଶ୍ଵର
"ଏହି ସମସ୍ତ ମାନବ କାହିଁକି ଏତେ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ୁଛନ୍ତି? ହେ ଅମରମଣ୍ଡଳର ନାଥ, କି ଲୋକମାନେ ନଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି?"
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵୃତ୍ରହା ତେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵଯମେଵାନ୍ଵଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ଖାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ଵିମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ପ୍ରଯଯୌ ହରିଵାହନଃ
ଏହା ଶୁଣି ଓ ନିଜେ ବିଚାର କରି, ବୃତ୍ର ନାଶକ ଖାଣ୍ଡବ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ହରିଙ୍କ ଭାଣ୍ଡାରୀ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ମହତା ରଥବୃନ୍ଦେନ ନାନାରୂପେଣ ଵାସଵଃ। ଆକାଶଂ ସମଵାକୀର୍ଯ ପ୍ରଵଵର୍ଷ ସୁରେଶ୍ଵରଃ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବଡ଼ ରଥମାଳା ସହିତ ବାସବ ଦେବତାମାନେ ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଲେ ଓ ବର୍ଷା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତୋଽକ୍ଷମାତ୍ରା ଵ୍ଯସୃଜନ୍ଧାରାଃ ଶତସହସ୍ରଶଃ। ଚୋଦିତା ଦେଵରାଜେନ ଜଲଦାଃ ଖାଣ୍ଡଵଂ ପ୍ରତି
ତାପରେ ଦେବରାଜଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ମେଘମାନେ ଖାଣ୍ଡବ ଉପରେ ଶତ ଶତ ରଥ ଧୁରି ଆକାରର ଜଳଧାରା ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଅସଂପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତୁ ତା ଧାରାସ୍ତେଜସା ଜାତଵେଦସଃ। ଖ ଏଵ ସମୁଶୁଷ୍ଯନ୍ତ ନକାଶ୍ଚିତ୍ପାଵକଂ ଗତାଃ
କିନ୍ତୁ ସେଇ ଜଳଧାରା ଅଗ୍ନିର ତେଜରେ ଆକାଶରେ ଶୁଖିଗଲା; କେହି ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତତୋ ନମୁଚିହା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଭୃଶମର୍ଚିଷ୍ମତସ୍ତଦା। ପୁନରେଵ ମହାମେଘୈରମ୍ଭାଂସି ଵ୍ଯସୃଜଦ୍ବହୁ
ତାପରେ ନମୁଚି ଘାତକ, ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ପୁଣିଥରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଘରେ ଅନେକ ଜଳ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଅର୍ଚିର୍ଧାରାଭିସଂବଦ୍ଧଂ ଧୂମଵିଦ୍ଯୁତ୍ସମାକୁଲମ୍। ବଭୂଵ ତଦ୍ଵନଂ ଘୋରଂ ସ୍ତନଯିତ୍ନୁସମାକୁଲମ୍
ଅଗ୍ନି ଶିଖା, ଧୂଆଁ ଓ ବିଜୁଳିରେ ଭରିଥିବା, ଗର୍ଜନରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିବା, ସେଇ ଜଙ୍ଗଲ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ତଥା ଶୈଲନିପାତେନ ଭୀଷିତାଃ ଖାଣ୍ଡଵାଲଯାଃ। ଦାନଵା ରାକ୍ଷସା ନାଗାସ୍ତରକ୍ଷ୍ଵୃକ୍ଷଵନୌକସଃ
ଏଭଳି ପାହାଡ଼ ଖସିପଡ଼ିବାରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଖାଣ୍ଡବ ଅଞ୍ଚଳର ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ବାଘ, ଭାଲୁ ଓ ଜଙ୍ଗଲବାସୀମାନେ ଅତି ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଦ୍ଵିପାଃ ପ୍ରଭିନ୍ନାଃ ଶାର୍ଦୂଲାଃ ସିଂହାଃ କେସରିଣସ୍ତଥା। ମୃଗାଶ୍ଚ ମହିଷାଶ୍ଚୈଵ ଶତଶଃ ପକ୍ଷିଣସ୍ତଥା
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ହାତୀ, ବାଘ, ସିଂହ, ଝୁଲି ଥିବା ସିଂହ, ମୃଗ, ମହିଷ ଓ ଶତଶଃ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ସମୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ଵିସସୃପୁସ୍ତଥାନ୍ଯା ଭୂତଜାତଯଃ। ତଂ ଦାଵଂ ସମୁଦୈକ୍ଷନ୍ତ କୃଷ୍ଣୌ ଚାଭ୍ଯୁଦ୍ଯତାଯୁଧୌ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ; ସେମାନେ ସେ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳାକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଉଠାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ଦେଖିଲେ।
ଉତ୍ପାତନାଦଶବ୍ଦେନ ତ୍ରାସିତା ଇଵ ଚାଭଵନ୍। ତେ ଵନଂ ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ଦହ୍ଯମାନମନେକଧା
ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଭୀତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଜଙ୍ଗଲ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ପୋଡ଼ିଯାଉଛି।
କୃଷ୍ଣମଭ୍ଯୁଦ୍ଯତାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ନାଦଂ ମୁମୁଚୁରୁଲ୍ବଣମ୍। ତେନ ନାଦେନ ରୌଦ୍ରେଣ ନାଦେନ ଚ ଵିଭାଵସୋଃ
କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉଠାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ଦେଖି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କଲେ; ସେ ଭୟାନକ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ଗର୍ଜନାରେ,
ରରାସ ଗଗନଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁତ୍ପାତଜଲଦୈରିଵ। ତତଃ କୃଷ୍ଣୋ ମହାବାହୁଃ ସ୍ଵତେଜୋଭାସ୍ଵରଂ ମହତ୍
ସମଗ୍ର ଆକାଶ ଗର୍ଜିଉଠିଲା, ଯେପରି ଅପଶକୁନ ମେଘରେ ଭରିଯାଏ; ତାପରେ ବଳଶାଳୀ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ବଡ଼ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ।