ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନର ଶେଷ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ, ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଦାନବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସେଠାରୁ ପଳାଇଯାଇଲେ ଏବଂ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ, “ଅମୃତ ପାଇଁ ଆମେ ମନ୍ଥନ କରୁଥିବା ବେଳେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହା ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଦହୁଛି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୀଡ଼ିତ; ଦୟାକରି ଏହାକୁ ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତନ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ତ୍ରିନୟନ ଏବଂ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଉମାଙ୍କ ପତି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ଦେବତା ବିଷୟରେ ଜାଣି, ତୁରନ୍ତ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଘଟଣା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବିବେଚନା କଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଲୋକମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସଦୃଶ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବିଷ ପାନ କଲେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଗଳାରେ ଧରିଲେ। ତାଙ୍କର ଗଳା ନୀଳ ହୋଇଯିବାରୁ ସେ “ନୀଳକଣ୍ଠ” ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଆଉଥରେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଅମୃତ ପାଇଁ ମନ୍ଥନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦାନବମାନେ ବସୁକି ନାଗକୁ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଟାଣିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ଧୂଆଁ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ବାହାରିଲା। ଏହି ଧୂଆଁ ମେଘରେ ପରିଣତ ହୋଇ, ତାହାରେ ବିଜୁଳି ଚମକିଲା ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ବର୍ଷା ହେଲା। ମନ୍ଦରାଚଳ ଶିଖରରୁ ଫୁଲର ବର୍ଷା ହେଲା, ଯାହା ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଢାକିଦେଲା। ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନର ଗର୍ଜନ ଏକ ବଡ଼ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଶବ୍ଦ କରିଲା। ଏହି ମହାମନ୍ଥନରେ ଅନେକ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ମନ୍ଦରାଚଳ ତଳେ ଚିଉଁଚିଉଁ ହୋଇ ଲୁହା ଜଳରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ତଳେ ବରୁଣଙ୍କ ଅଧୋଲୋକର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ପାହାଡ଼ ଘୂରାଯିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଶିଖରରେ ଲଗିଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଏକାଉଁଠି ଟକ୍କର ଖାଇ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଟକ୍କର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ଅଗ୍ନିର ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ କଲା। ଏହି ଅଗ୍ନି, ସେଠାରେ ଥିବା ହାତୀ, ସିଂହ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦହିଦେଲା। ତାପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ର, ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ଜଳରେ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ନିର୍ମୂଳ କଲେ। ଏହା ପରେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛର ରସ ଏବଂ ଔଷଧିର ରସ ବହି ବହି ସମୁଦ୍ରକୁ ଯୋଗୁଁ ଗଲା। ଏହି ରସ, ଅମୃତତ୍ୱର ସାର ଥିବା ଦୁଧ ଏବଂ ସୁନାର ଧାରା ସହିତ ମିଶି, ଦେବତାମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ। ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଏହି ଉତ୍ତମ ରସ ସହିତ ମିଶି ଦୁଧର ଆକାର ନେଲା ଏବଂ ତାହାରୁ ଘିଅ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପରେ, ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି କହିଲେ, “ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ଆମେ ବହୁତ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଛୁ, ତଥାପି ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ।” ସେମାନେ କହିଲେ, “ନାରାୟଣଙ୍କ ବିନା, ଦେବ ଦାନବ କିମ୍ବା ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚାଲିଥିବା ମନ୍ଥନ କୌଣସି ଫଳ ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ। ଆମେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଛୁ ଏବଂ ଏଠାରେ ଅମୃତ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।” ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦିଅ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ।” ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆଜି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଉଛି। ମନ୍ଥନଦଣ୍ଡକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ, ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ଆଉଥରେ ଘୁରାଅ।” ନାରାୟଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ସହିତ ସମୁଦ୍ରକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ। ପ୍ରଥମେ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଶିବ ଏହାକୁ ଲୋକର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ନାମକ ଏକ କଳାବର୍ଣ୍ଣୀ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହା ପରେ ଶିତଳ ଏବଂ ଧଳା ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ତାହା ପରେ ଧଳା ରୂପରେ ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସୁରା ଦେବୀ ଏବଂ ଏକ ଧଳା ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦିବ୍ୟ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଜ୍ଞାନ ଓ ତେଜର ଆଭା ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ତାହାକୁ ନାରାୟଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଶ୍ରୀ, ସୁରା, ସୋମ ଏବଂ ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ା; ପରିଜାତ ଓ ସୁରଭି ଗଛ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଚାରିଦାନ୍ତ ବଡ଼ ଶରୀର ବିଶିଷ୍ଟ ହାତୀ, କପିଳ କାମଧେନୁ, କୌସ୍ତୁଭ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ରବିମାର୍ଗରେ ଶରଣ ନେଲେ। ତାପରେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଧଳା କୁମ୍ଭ ହାତରେ ଧରି ଯାହାରେ ଅମୃତ ଥିଲା, ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦାନବମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ, “ଏହି ଅମୃତ ଆମର!” ତେବେ ନାରାୟଣ ମୋହିନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅପୂର୍ବ ନାରୀର ରୂପରେ ଦାନବମାନେ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଦାନବମାନେ ମୋହିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅମୃତ ଏହି ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ମୋହିନୀ ଅମୃତ କୁମ୍ଭ ଧରି, ଦାନବମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଅନୁଶାସନରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ବଣ୍ଟନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦେବୀ ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ଦେଲେ, ଦାନବମାନେ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଦାନବମାନେ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କଲେ। ଏହା ପରେ, ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରମୁଖମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଏକଠି ହୋଇ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ।