ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନର ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାରେ, ଜଳର ଅଧିପତି ଦେବତା ଏହିପରି କହିଲେ: “ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଂଶ ଦିଅ, ମୁଁ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ହେଉଥିବା ବିପୁଳ ଉତ୍ପାତ ସହିବି।” ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରର କୁମ୍ଭୀର ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ଏହି ପର୍ବତ ପାଇଁ ଆଧାର ହେବା ଉଚିତ।” କୁମ୍ଭୀର ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, ନିଜ ପିଠ ଦେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ପର୍ବତକୁ ଏହି ପିଠ ଉପରେ ଦବାଇଲେ। ମନ୍ଦାର ପର୍ବତକୁ ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡ ଭାବେ ଓ ନାଗରାଜ ବାସୁକିକୁ ରସି ଭାବେ ନେଇ, ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ଦାନବମାନେ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିର୍ଦେଶ ଦିଅଥିଲେ। ବଡ଼ ଅସୁରମାନେ ବାସୁକିର ଏକ ମୁଣ୍ଡ ଧରିଲେ, ଦେବମାନେ ଏକାଠି ହେଇ ନାଗରାଜ ଅନନ୍ତ ନାରାୟଣ ଥିବା ପୁଛ ଧରିଲେ। ଅସୁରମାନେ ବାସୁକିର ମୁଣ୍ଡକୁ ବାରମ୍ବାର ଉପରେ ଓ ତଳେ ଟାଣିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଦ୍ରୁତ ଟାଣି ଦ୍ୱାରା ବାସୁକିର ମୁଖ ଠାରୁ ଧୂଆଁ ଓ ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନି ଚାରିପାଖରେ ନିର୍ଗତ ହେଲା। ଭାର୍ଗବ ଋଷିର ବଂଶଜ, ବାସୁକି ମନ୍ଥନ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ବିଷ ଜଳ ସହିତ ମିଶିଗଲା। ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମନ୍ଦାରକୁ ନିଜ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ଏହି ମନ୍ଥନରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଷ ହଲାହଲ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ବିଷର ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଭିତରେ ଏଠାରୁ ନିସ୍କ୍ରମଣ କରିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ: “ଆମେ ଅମୃତ ପାଇଁ ମନ୍ଥନ କରୁଥିଲୁ, କିନ୍ତୁ ବିନାଶର ଅଗ୍ନି ପରି ଏକ ବିଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।” “ଏହି ବିଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବୁଛି, ଦୟାକରି ଏହାକୁ ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ।” ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି ଶୁଣି, ହରାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର, ଦେବଙ୍କ ଦେବ, ଉମାଙ୍କ ସାଥୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କଲେ; ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଦେବ ଶୀଘ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବ୍ୟଞ୍ଜନ କରିବା ପରେ, ରୁଦ୍ର ଜଗତର ଭଲ ଚାହିଁ, ଦହୁଥିବା ହଲାହଲ ବିଷ ପାନ କରି ଏହାକୁ ଗଳାରେ ରଖିଲେ। ତାଙ୍କର ଗଳା ନୀଳ ହେଇଗଲା, ଏହିଯୋଗୁ ତିନି ‘ନୀଳକଣ୍ଠ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ବିଷ ପାନ କରିବା ପରେ, ଦେବତା ଖୁସି ହେଇ ଆଉଥରେ ମନ୍ଥନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଅସୁରମାନେ ବାସୁକିକୁ ଦ୍ରୁତ ଟାଣିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଖ ଠାରୁ ପୁନି ଧୂଆଁ ଓ ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନି ବାରମ୍ବାର ନିର୍ଗତ ହେଲା। ଏହି ଧୂଆଁର ଦଳ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଦ୍ୟୁତ ଭରିଥିବା ମେଘରେ ପରିଣତ ହେଲା, ଏବଂ ଦେବମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରମିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଲା। ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପରୁ ଫୁଲର ବର୍ଷା ହେଲା, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହାରେ ଢାକିଗଲେ। ଏଠାରେ ବଡ଼ ରବ୍ବ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମନ୍ଦାର ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କରୁଥିଲେ, ଏହା ଏକ ପ୍ରବଳ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଶୁଣାଗଲା। ସମୁଦ୍ରର ଅନେକ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଚପି ଶୟ ହେଇ, ଶତେ ଶତେ ଲୁଣ ଜଳରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲେ। ବଡ଼ ପର୍ବତ ତଳେ ବରୁଣଙ୍କ ଅଧିନ ତଳଭୂମିର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ପର୍ବତ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଶିଖର ଉପରେ ଲଗିଥିବା ଗଛମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହେଇ ଝଡି ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଗଛମାନେ ଝଡିବା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନିର ଅନେକ ଶିଖା ମନ୍ଦାର ପର୍ବତକୁ ଆବରଣ କଲା, ଯେପରି ବିଦ୍ୟୁତ ଏକ କଳା ମେଘକୁ ଢାକିଦିଏ। ଏହି ଅଗ୍ନି ଏଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହାରାଇଥିବା ହାତୀ, ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଦହିଦେଲା। ତାପରେ ଦେବମାନେର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ମେଘରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଦରେ ନିବାଇଦେଲେ। ଏହା ପରେ, ବଡ଼ ଗଛ ଓ ଔଷଧମାନଙ୍କ ରସ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବେହିଗଲା। ଏହି ରସ, ଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ମିଶି, ଦେବମାନେ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ, ତଥା ସୁନା ଧାରାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲାଭ ହେଲା। ଏହି ଉତ୍ତମ ରସ ସହିତ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଦୁଧରେ ପରିଣତ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ଦୁଧ ଠାରୁ ଘି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି କହିଲେ: “ଓ ବ୍ରହ୍ମାନ୍, ଆମେ ବହୁତ ଶ୍ରମିତ, ତଥାପି ଅମୃତ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇନାହିଁ।” “ନାରାୟଣ ବିନା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଅସୁରମାନେ, କିମ୍ବା ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନ୍ଥନ ସଫଳ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।” “ଶ୍ରମ ଆମକୁ ଜୟ କରିଛି, ଏଠାରେ ଅମୃତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ।” ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦିଅ, ବିଷ୍ଣୁ, ଏମାନେ ଏଠାରେ ତୁମର ଆଶ୍ରୟ।” ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଉଛି। ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡ ଆଉ ଏକଥର ଉତ୍ପାତ କରିଅ, ମନ୍ଦାରକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରିଅ।” ନାରାୟଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ସେମାନେ ଆଉ ଏକଥର ଦୁଧ ସହିତ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କଲେ। ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ବିଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶିବ ଏହାକୁ ଜଗତର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଅନେକ ଅଳଙ୍କାର ରେ ଶୋଭିତ କଳାବର୍ଣ୍ଣ ଦେବୀ। ପରେ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନରୁ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶୀତଳ ଓ ଚମକୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ବିନୀତ ମନ ନେଇ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହା ପରେ ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ଧୂସର ରୂପରେ ଘି ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ସୁରା ଦେବୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଏବଂ ଏକ ଧୂସର ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଏଭଳି ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ଦାନବମାନେ ମନ୍ଥନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରରୁ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏହି ମହା କାର୍ଯ୍ୟର ଅନ୍ତେ ଅମୃତ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।