ଏକ ସମୟର କଥା, ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୀବ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଜର ଓ ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା କେମିତି ଜନ୍ମିଲେ? ଦେବତାମାନେ ଯେ ଅମୃତ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କଲେ, ସେହି ମନ୍ଥନ କେଉଁଠି, କେଉଁ କାରଣରେ ହେଲା, ଏବଂ ସେଠାରୁ କିପରି ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଘୋଡ଼ା ଜନ୍ମିଲେ—ଏହି କଥାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଅନେକ ଆଗ୍ରହ ଜନ୍ମିଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ସ୍ଥିର ମେରୁ ପର୍ବତ ତାଙ୍କର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖର ଓ ଦୀପ୍ତିରେ ଆଲୋକିତ ହୋଇଥିଲା। ସେ ପର୍ବତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ପର୍ବତ କୌଣସି ଅଧର୍ମୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ ଥିଲା। ଭୟଙ୍କର ସର୍ପମାନେ ତାକୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଔଷଧୀ ତାକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲା, ଏହି ପର୍ବତ ଏତେ ବଡ଼ ଥିଲା ଯେ ମନେ ହୁଅଁଥିଲା ଏହା ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଇଛି। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ଅଗମ୍ୟ ଏହି ପର୍ବତ ନଦୀ ଓ ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧୁର ଡାକରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ଏହି ସୁନ୍ଦର ରତ୍ନଖଚିତ ଶିଖରକୁ ଉପରେ ଦେବମଣ୍ଡଳର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁତାରହିତ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ସମୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇ ଏଠାରେ ଆସିଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ବସି, ଅମୃତ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେଲେ ଏବଂ ମନ୍ଥନ ପାଇଁ ମନ୍ଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଆପସରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ନାରାୟଣ ଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରକୁ ମନ୍ଥନ କରନ୍ତୁ, ଏହି ମହାସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ହେଲେ ଏଠାରୁ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ।" ସମସ୍ତ ଔଷଧୀ ଓ ରତ୍ନ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଦେବତାମାନେ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରକୁ ମନ୍ଥନ କରି ଅମୃତ ଲାଭ କରିପାରିବେ। ଏହିପରି, ମେଘ ଶିଖର ଭଳି ଶିଖର ଥିବା, ଜଙ୍ଗଳ ଲତାରେ ଆବୃତ, ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତକୁ ବାଛି ନିଆଗଲା। ଏହି ପର୍ବତ ବହୁ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକାର ଏବଂ ଦନ୍ତଧାରୀ ପ୍ରାଣୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, କିନ୍ନର, ଅପ୍ସରା ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଏଠି ଆସୁଥିଲେ। ଏହା ଏଗାର ହଜାର ଯୋଜନା ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନା ଭୂମି ତଳକୁ ଗଢ଼ି ରହିଥିଲା। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏହି ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ, ଏହି ମନ୍ଦରା ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ଆମେ ସାହାଯ୍ୟ ଚାହୁଁଛୁ।" ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଭାର୍ଗବ ସହ କହିଲେ—"ଏହା ହେଉ," ଏବଂ ପଦ୍ମନୟନ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ପମାନଙ୍କ ରାଜା ଅନନ୍ତକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ତାପରେ ଅନନ୍ତ, ଶକ୍ତିରେ ଅପାର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉଠିଲେ। ଅନନ୍ତ ଏହି ରାଜା ପର୍ବତକୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଉଠାଇଲେ, ସହ ପରିସର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାସିନ୍ଦାମାନେ ସହିତ। ତା’ପରେ ଦେବତାମାନେ ସମୁଦ୍ର ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରକୁ କହିଲେ—"ଅମୃତ ପାଇଁ ଆମେ ଏହି ଜଳକୁ ମନ୍ଥନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।" ସମୁଦ୍ର ଦେବତା କହିଲେ—"ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଏକ ଅଂଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ମୁଁ ମନ୍ଦରା ମନ୍ଥନରେ ହେବାକୁ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ଉତ୍ପାତ, ତାହା ସହିବି।" ତା’ପରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ସମୁଦ୍ର ଗଭୀରର କଛପର ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ଏହି ପର୍ବତ ପାଇଁ ଆଧାର ହେଉ।" କଛପ ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପିଠ ଉପରେ ପର୍ବତ ରଖିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ଏହି ପର୍ବତକୁ ଦବାଇଲେ। ମନ୍ଦରାକୁ ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡ ବାପରି, ବାସୁକି ସର୍ପକୁ ରସି ବାପରି, ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ଦାନବମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶଅନୁସାରେ, ଅମୃତ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ମନ୍ଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବଡ଼ ଅସୁରମାନେ ବାସୁକିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦଳ ଧରିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ତାଙ୍କର ପୁଛ ଧରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଏବଂ ନାରାୟଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଅସୁରମାନେ ବାସୁକିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଧରି, ବାରମ୍ବାର ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ଟାଣିଲେ। ଏପରି ଟାଣିବା ସମୟରେ, ବାସୁକିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଧୂଆଁ ଓ ଜ୍ୱାଳା ବାହାରିଲା। ବାସୁକି ମନ୍ଥିତ ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବିଷ ଜଳରେ ମିଶିଗଲା। ଏହିପରି ଦେବ-ଦାନବମାନେ ମନ୍ଦରାକୁ ମନ୍ଥନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଏକ ତୀବ୍ର ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଏହାକୁ ହଳାହଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ବିଷର ତୀବ୍ରତାରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ ଏବଂ ନିରାଶ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ—"ଅମୃତ ପାଇଁ ମନ୍ଥନ କରୁଥିବାବେଳେ ଏକ ଦାହକାରୀ ବିଷ ଉପଜିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି; ଦୟାକରି ଏହାକୁ ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ।" ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ହରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର, ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ଉମାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ସବୁ ଘଟଣା କହିଦେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରୁଦ୍ର ସେହି ବିଷ ପାନ କଲେ ଏବଂ ଗଳାରେ ଧରି ରଖିଲେ। ତାଙ୍କର ଗଳା ନୀଳ ହୋଇଗଲା, ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ "ନୀଳକଣ୍ଠ" ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ରୁଦ୍ର ଏହି ବିଷ ପାନ କରିବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ପୁଣିଥରେ ମନ୍ଥନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଅସୁରମାନେ ପୁଣି ବାସୁକିଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଟାଣିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଧୂଆଁ ଓ ଜ୍ୱାଳା ବାହାରିଲା। ଏହି ଧୂଆଁ ମେଘର ରୂପ ନେଲା, ଯେଉଁଠାରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକୁଥିଲା ଏବଂ ଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ବର୍ଷିଲା। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାର ମଧ୍ୟରେ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଅମୃତ ପାଇଁ ମହାସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କରିବାକୁ ଜାରି ରଖିଲେ।