ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ ନାମକ ଦୁଇ ଦାନବ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟାଚାର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ମୁନିବୃନ୍ଦଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଉଜାଡ଼ିଦେଲେ, ଯଜ୍ଞପାତ୍ର ବିକିର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା, ଏହି ଭୂମି ଏମିତି ନିର୍ଜନ ଓ ଭୟାନକ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯେପରି ମନେ ହୁଏ କାଳ ନିଜେ ଏହାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଛି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ରାଜନ୍, ସେହି ଦୁଇ ମହାସୁର ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଲୁଚି ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରିଲେ ସେଉଁଠି ହିଁସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ମଦୋନ୍ମତ ଭଙ୍ଗ ଦନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ହାତୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦୁର୍ଗରେ ଲୁଚିଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ। ପୁଣି ସେମାନେ ସିଂହ ଓ ବାଘ ଭାବେ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏବଂ କେବେ କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ, ଏକାଧିକ ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେଲେ। ଏହି ଭୟାନକ କାଳରେ, ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ, ରାଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ, ଉତ୍ସବ ଓ କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହେବାରୁ ପୃଥିବୀ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଶୋଚନୀୟ ହୋଇପଡ଼ିଲା। ଚାରିପଟେ ଭୟ ଓ ବିପଦର ଚିତ୍କାର, ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ବିବାହ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୋଇଗଲା। ଚାଷ ବନ୍ଦ, ପଶୁପାଳନ ନଷ୍ଟ, ସହର ଓ ଆଶ୍ରମ ଧ୍ୱଂସ, ଭୂମି ଉପରେ ହାଡ଼ ଓ ଧାଁଚ ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଏହି ଭୂମି ଦୃଷ୍ୟମାନ ଭୟାନକ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ପିତୃତର୍ପଣ ବନ୍ଦ, ମଙ୍ଗଳ ମନ୍ତ୍ର ଶୁନ୍ୟ, ସାରା ସଂସାର ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଃଖଦ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲା। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ଦେବତାମାନେ ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦଙ୍କ କୃତ୍ୟ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାଶ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏଭଳି ଭୟାନକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜୟ କରି, ସେମାନେ କୌଣସି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଦେଖି, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ନିଜେମାନେ ବସିଗଲେ। ଏହି ଭୟାନକ ହିଂସା ଓ ଦୁଃଖର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବମୁନି, ସିଦ୍ଧ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଏକଠା ହେଲେ। କ୍ରୋଧ ଜୟ କରିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ସେଇ ମହାପୁରୁଷମାନେ କରୁଣାବଶତଃ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଚାରିପଟେ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ମହାଦେବ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଓ ମୁନିମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମୁନିବୃନ୍ଦ–ୱୈଖାନସ, ବାଳଖିଲ୍ୟ, ତପୋବନବାସୀ, ମରୀଚିପୁତ୍ର, ଅଜନ୍ମା, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ମୁନିବୃନ୍ଦ ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ସେମାନେ ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦଙ୍କ କୃତ୍ୟ, କିପରି, କିଏ, କେଉଁଠି କରିଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମହାମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ କଥା ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ସେମାନେ ପିତାମହଙ୍କୁ ବିନତି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କି କରିବାଉଚିତ୍ତ ଭାବି, ସେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦଙ୍କ ନାଶ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମହିଳା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ କହିଲେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି, ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଓ ରତ୍ନ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବୀ ରୂପ ଏକ ମହିଳା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ମଣି ଏହି ଦେହରେ ସଜାଇଲେ, ଏବଂ ଏହାକୁ ମଣିମୟ ଦେବୀ ରୂପେ ତିଆରି କଲେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଏହି କୌଶଳରେ ସୃଷ୍ଟ ଏହି ନାରୀ ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଅଧିକାରିଣୀ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହରେ କେଉଁସି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ରହିଲା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ୁଥିଲା, ସେଠି ମନ ତୃପ୍ତ ହେଉ ନଥିଲା। ସେ, ସୌନ୍ଦର୍ୟର ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱରୂପ, ଇଚ୍ଛାମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଉଜ୍ଵଳ ଦେହନିଆଳି ସହିତ ପିତାମହଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, "ମୋତେ କ'ଣ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ?" ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଆକର୍ଷଣ ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀ ଦାନ କଲେ। ଏହି ଦାନ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ କୌଶଳରେ ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଓ ମନ ଆକର୍ଷିତ କରିଦେଲେ। ସମସ୍ତ ମଣିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଂଶ ଏକତ୍ର କରି, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ନାମ ରଖିଲେ "ତିଲୋତ୍ତମା"। ତିଲୋତ୍ତମା ହସ୍ତଯୋଗରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆଜି ମୋତେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତିଆରି କରାଯାଇଛି?" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ତୁମେ ଯାଅ, ଏଇ ସୁନ୍ଦ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କର, ଏବଂ ତୁମର ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କର।" ସେ, "ଏହିପରି ହେଉ" ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦେବସଭାକୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ସେଠାରେ, ପ୍ରଭୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ମହେଶ୍ୱର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ତରେ ଓ ସମସ୍ତ ମୁନିବୃନ୍ଦ ଚାରିପଟେ ବସିଥିଲେ। ତିଲୋତ୍ତମା ସେଉଁଠାରେ ପରିକ୍ରମା କରୁଥିବାବେଳେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ମହାଦେବ ତାଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେ ଯେଉଁପଟେ ଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛାରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଦାହାଣ ପଟେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପଦ୍ମନ୍ୟାୟନେତ୍ର ମୁଣ୍ଡ ଉପଜିଲା, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ ପଛରେ ମୁଣ୍ଡ, ଉତ୍ତରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ ଉତ୍ତରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପଜିଲା। ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେହରେ ହଜାର ଚଉଡ଼ା ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ପଛ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ସାମ୍ନାରେ ଉପଜିଲା। ଏପରି, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସ୍ଥାଣୁ ଚାରିମୁଖୀ ହେଲେ ଓ ବଳସୁଦନ ହଜାର ଚକ୍ଷୁବାନ୍ ହେଲେ।