ସୁନ୍ଦ ଏବଂ ଉପସୁନ୍ଦ—ଏହି ଦୁଇ ଅସୁର ମହାବୀର, ପୃଥିବୀ ତଳେ ବସୁଥିବା ନାଗମାନେଂକୁ ଦଳନ କରି, ସମୁଦ୍ରରେ ବସୁଥିବା ଏବଂ ବିଦେଶୀ ଜାତିମାନେଂକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିଥିଲେ। ପରେ ସେମାନେ ସାରା ପୃଥିବୀକୁ ବଶ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସେନାମାନେଂକୁ ଡାକି ଦୁଃସାହସିକ ଶବ୍ଦରେ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ରାଜା ଋଷିମାନେ ମହାୟଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଂକୁ ନିବେଦନ କରି, ଦେବତାମାନେଂକର ଶକ୍ତି, ତେଜ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଦେବତାମାନେଂକ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେତେବେଳେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ, ସେମାନେ ମନେ କଲେ—"ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ବିନାଶ ଘଟାଇବା ଦରକାର।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସେମାନେ ମହାସାଗରର ପୂର୍ବ କୂଳରେ ଏକ ନିଷ୍ଠୁର ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତାହାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସୁରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୟାହୀନ ଭାବେ ବଧ ହେଲେ। ତା'ପରେ ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ସେନାମାନେ ତପୋବନରେ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଜଳିଥିଲା, ସେଉଁଠାରୁ ଉଠାଇ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ପାଣିରେ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ। ଏଠାରେ ତାପସମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ କିଛି ହେଲେନି। ଶାପ ଫଳିଲା ନାହିଁ, ତାପସମାନେ ଭୟରେ ଏକେକ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଏମିତି ଭାଗିଲେ, ଯେପରି ସାପ ଗରୁଡ଼ଠାରୁ ଭାଗେ। ତପୋବନ ଲୁଟି ଓ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା, ଯଜ୍ଞପାତ୍ର ବିକିର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା, ସାରା ପୃଥିବୀ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା, ମନେ ହେଲା ଯେପରି କାଳ ନିଜେ ଆସିଗଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଦୁଇ ମହାସୁର ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ତପସ୍ଵୀମାନେଂକୁ ଦେଖିବାକୁ ନ ପାଇଁ, ମୃତ୍ୟୁ ଲାଗି ଘୁରୁଥିଲେ। ମଦନ୍ନ ହାତୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦୁର୍ଗରେ ଲୁଚିଥିବା ଲୋକମାନେଂକୁ ମଧ୍ୟ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ। ସେମାନେ କେବେ ସିଂହ, କେବେ ବାଘ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପୁଣି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ, ଏଭଳି ନିଷ୍ଠୁର ଉପାୟରେ ତପସ୍ଵୀମାନେଂକୁ ବଧ କରିବାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା, ରାଜାମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଉତ୍ସବ ଓ କ୍ରିୟା ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା। ସାରା ପୃଥିବୀ ଆତଙ୍କ ଓ ଭୟର ଚିତ୍କାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ଦେବତା କାର୍ଯ୍ୟ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଶୁଭ ବିବାହ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉନଥିଲା। କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନ ଅବରୁଦ୍ଧ, ସହର ଓ ତପୋବନ ଧ୍ୱଂସ, ଭୂମି ମାନବ ଅସ୍ଥି ଓ ଖଣ୍ଡହାଡ଼ରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ପୃଥିବୀ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ପିତୃକ୍ରିୟା ବନ୍ଦ, ମଙ୍ଗଳ ମନ୍ତ୍ର ନିରବ, ସାରା ଜଗତ ଭୟଜନକ ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ଦେବତାମାନେ ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏପରି ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜୟ କରି, ସେମାନେ କୌରବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜେଂକୁ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଏକଠି ହେଲେ। ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ, ନିଜେଂକୁ ସଂଯମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ କରୁଣାବଶତାରେ ଜଗତପିତା ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ବସିଥିଲେ। ସେଠାରେ ମହାଦେବ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ବସିଥିଲେ। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ତପସ୍ଵୀ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୱାନ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ତପସ୍ଵୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦଙ୍କ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଲେ—କିପରି, କିଏ, କେମିତି ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଘଟିଲା। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ଏହି ଘଟଣା ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟରେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ପିତାମହ ଚିନ୍ତା କରି, କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ, ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ—ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଆସିଲେ, ପିତାମହ ଆଦେଶ ଦେଲେ: "ଏକ ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ସୃଷ୍ଟି କର।" ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ପିତାମହଙ୍କ ଆଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରି, ଚିନ୍ତା କରିକରି ଏକ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ତିଆରି କଲେ। ସେ ତିନି ଲୋକର ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଏକଠି କରି, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ରଖିଲେ। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ମଣି ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଅଲଙ୍କୃତ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦେବୀ ମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ତିଆରି କଲେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମହାସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟମୟୀ ନାରୀ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ, ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ କେହି ଥିଲେନି। ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଏକ ତ୍ରୁଟି ମଧ୍ୟ ନଥିଲା; ଯେଉଁଠି ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼େ, ସେଠି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ। ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି, ଚାହେଁଲେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିଥିବା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏହି ଦେବୀ ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ କ'ଣ କରିବି?" ପିତାମହ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଖୁସି ହୋଇ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆକର୍ଷଣର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଚେତନା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିବିଡ଼ ହେଉ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେଂକର ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଚୋରି କରିନେଲେ। ସମସ୍ତ ମଣିର ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ କଣିକା ଏକଠି କରି, ତାଙ୍କ ନାମ ହେଲା "ତିଲୋତ୍ତମା"—ପିତାମହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ଦିବ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟମୟୀ।