ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଭାରତବଂଶୀ ମହାନୁଭାବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟେ କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କ୍ରୋଧିତ ପୁତ୍ରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁଶାସନ କରିଥିଲେ। ତା’ପରେ, ନନ୍ଦିନୀ ଗାଈ ସେଇ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଦୂରକୁ ତାଡ଼ିଦେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନା ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଦିଗକୁ ତିନି ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଗଲା। ସେମାନେ ଭୟ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ରତାରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, କିଛି ରକ୍ଷକ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଏହା ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭୟାନକ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କଲା। ତେଣୁ, ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର, ବାଣ, ତିକ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କରିଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବୈଷ୍ଣବ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିହତ ହେଲା। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳତା ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଉ ଅଧିକ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୁଣି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କଲେ। ସେ ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ବାୟୁ ଭଳି ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେଠାରେ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଜ୍ୱାଳାମୟ ହୋଇ, ପ୍ରଳୟ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରେଖା ପରି ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ନିକ୍ସେପ କରି ଆସିଲା। କିନ୍ତୁ, ବ୍ରହ୍ମତେଜସ୍ୱୀ ବସିଷ୍ଠ ହସିକି, ତାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରତିହତ କଲେ। ସେଇ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଖାକ୍ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ଏପରେ, ବସିଷ୍ଠ ସଂଯମିତ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ହେ ମହାରାଜ, ହେ ଦୁଷ୍ଟ, ଗାଧିପୁତ୍ର, ତୁମେ ପରାଜିତ ହେଲା। ଯଦି ତୁମେ ଆଉ କିଛି ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଏଠି ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଇଦିଅ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଉପାଲୋଚନାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା। ବ୍ରହ୍ମତେଜସ୍ୱୀ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନୁଭବ କଲେ—“କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିରେ କ’ଣ ଅଛି? ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମତେଜ।” ଏହି ଭାବନାରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ରାଜସମ୍ପଦ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଳାସକୁ ପଛରେ ଫେଲି, ତାଙ୍କ ମନ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗାଇଲେ। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉତ୍ଥିତ ହେଇଗଲା। ତିବ୍ର ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ ଲାଭ କଲେ; ପରେ, କୌଶିକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସୋମପାନ କରିବାର ଅଧିକାର ଲାଭ କଲେ। ଏଭଳି, ରାଜର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାମୁନି ହେଲେ, ଅପୂର୍ବ ପ୍ରତାପରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ଏଠିଏ ଉପଖ୍ୟାନ ଶେଷ ହେଲାନି, ହେ ଗନ୍ଧର୍ବପତି! ମୋତେ ଏହି ବିବାଦ କାହିଁକି ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ଦ୍ୱେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ, ତାଙ୍କର ତପୋଶକ୍ତି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ରାଜଶକ୍ତି—ଏ ସବୁ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କୁହ। ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ବିନା ତୃପ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ; ଏହି ମହାନ ଉପାଖ୍ୟାନ ମୋତେ ଶୁଣାଇଦିଅ। ତେଣୁ, ଗନ୍ଧର୍ବପତି କହିଲେ—"ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମହାନତା ମୁଁ କୁହେଉଛି। ଏହି ପୁରାତନ, ପବିତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ, ହେ ପାର୍ଥ! ଏହାକୁ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ପୃଥିବୀରେ ଏକ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ—କଲ୍ମାଷପାଦ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ୱଳ ରାଜା। ଏକଦିନ ସେ ରାଜା ନିଜ ନଗରୀରୁ ଶିକାର କରିବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଏହି ରାଜା ହରିଣ ଓ ବନ୍ଦର ମାରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଭୟାନକ ଅରଣ୍ୟରେ ସେ ବହୁ ବାଘ ମାରିଦେଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଶିକାର କରି, ରାଜା ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ଫେରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ସମୟରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକ ଯଜ୍ଞରେ ଲିନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ହେଲା। ତୀବ୍ର ତ୍ରିଷ୍ଣା ଓ ଭୂଖାରେ ପୀଡ଼ିତ ଏହି ଅପରାଜିତ ରାଜା ଏକା ଏକା ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଥିଲେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶକ୍ତି ନାମର, ବସିଷ୍ଠବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇବା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ସେଇ ଶତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ିଆ। ‘ମୋ ପଥରୁ ସର,’ ରାଜା କହିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁନି ନମ୍ର ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା କଲେ—‘ଏହି ମୋର ପଥ, ଏହି ହେଉଛି ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ: ବୃଦ୍ଧ, ଭୟଭିତ, ରାଜା, ନହାଉଥିବା, ନାରୀ, ରୋଗୀ, ଓ ଭାର ବୋହୁଥିବାଙ୍କୁ ପଥ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଏବଂ, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ପଥ ଛାଡ଼ିଦେବା ଧର୍ମ।’ ଏହିପରି, ଦୁଇଜଣେ ପଥ ନେଇ ଉପାଲୋଚନା କରିଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ‘ସର, ସର’ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ମୁନି ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ମୁନିଙ୍କ ପଥ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ଶେଷରେ, ମୁନି ପଥ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ ବୋଲି, ରାଜା କ୍ଷୁଦ୍ର ମନୋଭାବରେ, ଏକ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହୋଇ, ମୁନିଙ୍କୁ ଚାବୁକ ଦେଇ ମାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଅପମାନରେ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶକ୍ତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଏହି ରାଜାକୁ ଶାପ ଦେଲେ—‘ତୁମେ ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ରାକ୍ଷସ ପରି ହତ୍ୟା କଲ, ତେଣୁ ଏବେ ତୁମେ ମାନବମାଂସ ଭକ୍ଷକ ହେବା; ଏ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜା, ଏହି ଭୂମିରେ ତୁମେ ମାନବମାଂସ ଭୋଗ କରିବା।’ ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ ନେଇ ବିରୋଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଲେ। ଏପରି ଦୁଇଁଜଣେ ବିବାଦ କରୁଥିବାବେଳେ, ତପୋବଳଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତେଜ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ। ପରେ, ସେଇ ରାଜା ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ, ଏହି ମୁନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ। ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଉପାଖ୍ୟାନ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମହାନତା, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି, ତାଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୃଥିବୀ ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଟୁଟ।