ଅର୍ଜୁନ ଏହିପରି କହିଲେ, “ମୋତେ ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦରେ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣର ଜୋଖିମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷା ମିଳିଥାଏ, ମୁଁ ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କୁ ଠାରୁ ଆଶା କରେ ନାହିଁ।” ତେବେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମ୍ମିଳନ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ, ତାହା ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ। ତୁମେ ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ରକ୍ଷା କରିଛ, ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇବି।” ଏହାପରେ ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ, “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମଠାରୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବହୃତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ର ନେବି, ହେ ମହାବାହୁ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଦେବା ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାରେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଘୋଡ଼ା ଚାହେଁ। ଆମର ମୈତ୍ରୀ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ହେଉ। ମୋତେ କୁହ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ତୁମମାନେ ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ବିପଦ ଆସିପାରେ?” ଅର୍ଜୁନ ପଛରେ ପଚାରିଲେ, “ମୋତେ କୁହ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କେଉଁ କାରଣରୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାତିରେ ପରାଜିତ ହେଲୁ?” ଗନ୍ଧର୍ବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମେ ଆଗ୍ନିହୋତ୍ର ବା ହୋମ କରିନଥିଲ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ରେ ନଥିଲ; ଏହିକାରଣରୁ, ହେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର, ମୁଁ ତୁମକୁ ପରାଜିତ କରିପାରିଛି। ୟକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପ—ଏମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ପରାଜିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ହେ ପୁରୁଷସିଂହ। ମୁଁ ତୁମର ଶକ୍ତି ଓ ବଂଶାବଳୀ ଜାଣିଥିଲି, ହେ ଅଗ୍ନିପୂଜକମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ପରାଜୟ ଘଟିଛି। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ତୁମର ପ୍ରସିଦ୍ଧିକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି? ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀମାନେ ତୁମର ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି। ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ ଓ ଦାନବମାନେ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୁରୁବଂଶର ମହିମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତି। ମୁଁ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ନାରଦ ଆଦିଙ୍କଠାରୁ ତୁମର ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ଶୁଣିଛି, ହେ ବୀର। ଏବଂ ମୁଁ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ଭ୍ରମଣ କରି ତୁମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶଶକ୍ତି ଦେଖିଛି। ବେଦ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ତୁମର ଗୁରୁ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ମୁଁ ଚିହ୍ନି, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦ୍ରୋଣ, ସମସ୍ତ ବେଦଜ୍ଞ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ବଂଶର ଶିରୋମଣି। ମୁଁ ଧର୍ମ, ବାୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ଓ ପାଣ୍ଡୁ—ଏହି କୁରୁବଂଶବଢ଼ାଇବା ଛଅଜଣଙ୍କୁ ଜାଣିଛି, ମୁଁ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ ଓ ମାନବ ସମସ୍ତଙ୍କ ନେତା। ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା, ମହାନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ; ତୁମେ ଭାଇମାନେ ସମସ୍ତେ ପରାକ୍ରମୀ ଓ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ। ତୁମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ ଜାଣିଥିଲି ମଧ୍ୟ, ହେ ପାର୍ଥ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରିଛି। ନାରୀମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ବିଶେଷକରି ଶକ୍ତି ଓ ଧନରେ ଭରସା କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ନିଜ ଅପମାନ ସହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାତିରେ ଆମର ଶକ୍ତି ଅଧିକ ହୁଏ; ଏହିକାରଣରୁ ମୋ ଓ ମୋ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର କ୍ରୋଧ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏପରି ଭାବେ, ହେ ତାପତ୍ୟବଂଶବଢ଼ାଇବା, ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇଛି। ଏହା ହେବାର କାରଣ ଶୁଣ, ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟବ୍ରତ ତୁମେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛ; ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ପାର୍ଥ, ମୁଁ ତୁମଠାରେ ପରାଜିତ ହୋଇଛି। ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାତିରେ କାମନାବଶତଃ ଯୁଦ୍ଧ କରେ, ସେ କେବେ ବଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହିପରି ଲୋକ ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ରାତିବିହାରୀ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରେ। ଏହିପରି ଉପକାର କାମନା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆତ୍ମସଂୟମୀ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ବେଦ ଓ ତାହାର ଷଡଅଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ପବିତ୍ର, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସଂୟମୀ ହେବା ଦରକାର। ଏପରି ପୁରୋହିତ ଥିବା ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ଜୟ ପାଏ, ପରେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ। ଲାଭ ହେଉ କି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଲାଭକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଗୁଣମାନ୍ୟ ପୁରୋହିତ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ନିଜ ଲାଭ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ ଚାହେଁ, ସେ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସୁପରିଶରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। କେବଳ ପରାକ୍ରମ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ବଂଶ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନେତୃତ୍ୱ ବିନା ପୃଥିବୀ ଜୟ କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ, ହେ କୁରୁବଂଶବଢ଼ାଇବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନେତୃତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ହୁଏ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋତେ ‘ତାପତ୍ୟ’ ବୋଲି କହିଲେ; ଏହାର ସଠିକ୍ ଅର୍ଥ କ’ଣ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି ତାପତି କିଏ, ଏବଂ କାହା ପାଇଁ ଆମେ ତାପତ୍ୟ ବୋଲି ଡାକାଯାଉଛୁ? ଏହି ସତ୍ୟ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁ।” ତାହାପରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ମଧୁର ଗାଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ହେ ପାର୍ଥ, ମୁଁ ଏହି ଚମତ୍କାର ଗାଥା ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣ। ମୁଁ ତୁମକୁ କାହିଁକି ‘ତାପତ୍ୟ’ ବୋଲି କହିଛି, ଏହି କାରଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଖୋଲିବି। ଯିଏ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଓ ଦିଗନ୍ତକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ସମାନ ତେଜସ୍ବି, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ତାପତି। ସେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତପୋବଳସମ୍ପନ୍ନ, ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଛୋଟ ଭଉଣୀ, ଦେବତା ବିବସ୍ୱତଙ୍କ କନ୍ୟା। ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ କୌଣସି ଦେବୀ, ଦାନବୀ, ୟକ୍ଷୀ, ରାକ୍ଷସୀ, ଅପ୍ସରା ବା ଗନ୍ଧର୍ବୀ ସମ କରିପାରିଥିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ନିର୍ମଳ ଓ ଦୋଷରହିତ, ଚକ୍ଷୁ ଦୀର୍ଘ ଓ କଳା, ଚରିତ୍ର ଉତ୍ତମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପୋଶାକ ଅତି ଶୋଭାମୟ। ସବୁ ଦିଗରେ ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଚରିତ୍ର, ଗୁଣ, ବିଦ୍ୟା ଓ ବର ପାଇଁ ସମାନ କେଉଁଠି ନାହିଁ ବୋଲି, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସବିତା ବିଚାର କରିଥିଲେ।