ଏଠି, ତାଙ୍କର ମାନବ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ଧର୍ମରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେଠି ସେ ମହାନ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଏହିଠାରେ, ଦେବଦୂତଙ୍କର ଚତୁର ଉପାୟରେ, ସେଠି ନରକ ଦେଖାଯାଇଲା; ଏବଂ ସେଠି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବ ତାଙ୍କର ଭାଇମାନଙ୍କର କଷ୍ଟଦାୟକ ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଲେ। ସେଠି, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଆଦେଶରେ ରହିଥିଲେ ଏବଂ ଅବ୍ୟାହତ ଭାବେ ବସିଥିଲେ, ସେଠି ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଏବଂ ଦେବତାମନ୍ଦଳର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଦେଖାଯାଇଲା। ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି, ମାନବ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧର୍ମର ରାଜା ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ ସ୍ୱର୍ଗର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ସେ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ; ଏହି କଥା ପ୍ରଜ୍ଞାନିଧି ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଅଷ୍ଟାଦଶମ ପର୍ବ ଭାବେ ଘୋଷିତ। ଏହି ପର୍ବରେ ପଞ୍ଚ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି ବୋଲି ମହାତ୍ମା ଅନୁମାନ କରିଛନ୍ତି; ଏବଂ ଦୁଇ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ତିନି ଅନ୍ୟ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଋଷି ଗଣନା କରିଛନ୍ତି; ଏଭଳି ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ପର୍ବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଣନା ହୋଇଛି। ଉପପର୍ବରେ ହରିବଂଶ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସେଠି ଦଶ ହଜାର ବିଶି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଉପପର୍ବ ଏବଂ ହରିବଂଶର ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ବୃହତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଗଣନା କରିଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ଏଠାରେ କହିଲି—ଏହା ଭାରତର ପର୍ବସାର। ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ; ସେହି ମହାନ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦିନ ଚାଲିଥିଲା। ଯଦି କୌଣସି ଦ୍ୱିଜାତି ଚାରି ବେଦ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ଉପନିଷଦ ସହିତ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ନୁହଁନ୍ତି। ବ୍ୟାସ ଅପାର ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହାକୁ ଧନ ଶାସ୍ତ୍ର, ମହାଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ କାମ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣିଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ରବଣ ଆନନ୍ଦ ଦିଏନାହିଁ; ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ-କୋଇଲିର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ, କାକର କଠୋର ଧ୍ୱନି ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ଏହି ପରମ ଇତିହାସରୁ କବିମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ପଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ତିନି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ଆଖ୍ୟାନର ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁରାତନ ପୁରାଣ ଅଛି; ଏବଂ ଆକାଶର ଅଞ୍ଚଳରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବ ରହନ୍ତି। ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଗୁଣର ମୂଳ; ଯେପରି ମନସ୍କର୍ମ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଉପରେ ଆଧାର କରି ନଥିଲେ, ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି କଥା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇନାହିଁ, ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ବିନା ଦେହ ଟିକି ରହିପାରେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ କବି ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଯେପରି ଦାସମାନେ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। କବିମାନେ ଏହି ମହାକାବ୍ୟକୁ ଠିକ୍ଭାବେ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ତିନି ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମଶୀଳ ଗୃହସ୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମ ମନ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗାଇ ରଖ; କାରଣ ଏହା ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ସାଥୀ, ଯେଉଁଠି ଲୋକ ପରଲୋକକୁ ଯାଏ। ଧନ ଓ ନାରୀ, ଯେତେ ଚତୁର୍ତ୍ତାରେ ସେବା କରାଯାଉ, କଦାପି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏନାହିଁ। ଅପାର, ଶୁଭ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ପାପ ନାଶକ ମହାଭାରତ, ଯାହା ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କର ମୁଖରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି—ଯିଏ ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବୁଝିଥାଏ, ସେଠାରେ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଦିନେ ଜେତେ ପାପ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କରେ, ମହାଭାରତ ପାଠ କଲେ ସେ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ରାତିରେ କର୍ମ, ମନ, କିମ୍ବା ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଯେତେ ପାପ ହୁଏ, ମହାଭାରତ ପାଠ କଲେ ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଏ। ଏହି ମହାପୂଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—ଯିଏ ଶତ ଗୋଧନ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ଏବଂ ଦିନେ ପ୍ରତିଦିନ ଭାରତ ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣେ, ଦୁଇଁଥିରୁ ସମାନ ଫଳ ପାଏ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାକଥାକୁ ପର୍ବସମୂହ ସହିତ ବିଶାଳ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହା ଆରମ୍ଭରେ ଶୁଣିଲେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ବଡ଼ ଲବଣ ଶମୁଦ୍ରକୁ ବେଲା ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ। ପୁରାଣିକ ଋଷି, ପୁରାଣରେ ଶ୍ରମ କରି, ହସ୍ତ ଯୋଗ କରି କହିଲେ—“ମୁଁ ଉତଙ୍କଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଛି, ଯାହା ଜନମେଜୟଙ୍କ ସର୍ପସତ୍ରରେ ଉପଖ୍ୟାନ ଭାବେ କହାଯାଇଥିଲା। ତୁମେ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? କ’ଣ କହିବି?” ତା’ପରେ ସମ୍ମିଳିତ ମୁଣ୍ଡିଆ ସୌତିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ କରି କହାଗଲା—“ହେ ରୌମହର୍ଷଣ, ଆମେ ତୁମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା; ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରବଣେ ଉତ୍ସୁକ, ଏହି କଥା କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଏକାଠି ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବା।” ସେଠି, ପରିବାରପ୍ରମୁଖ ଶୌନକ ଅଗ୍ନିଶାଳା ନିକଟେ ବସିଥିଲେ; “ଏହି ସତ୍ର ଦୀର୍ଘ ହେଉଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ସମୟ ଅଛି।” ସେ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଦିବ୍ୟ କଥା ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ମାନବ, ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କଥା ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ସଭାରେ, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ଆରଣ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରବୀଣ, ଦ୍ୱିଜ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଧୃଢ଼ବ୍ରତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏବଂ ଅଧ୍ୟାପକ ପରିବାରପ୍ରମୁଖ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହରେ ନିଷ୍ଠ, ତପସ୍ବୀ, ଦୃଢ଼ବ୍ରତ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କର। ଯେତେବେଳେ ଗୁରୁ ସମ୍ମାନିତ ଆସନରେ ବସିବେ, ତେବେ ସେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ତୁମେ କହିବେ। “ଏହିପରି ହେଉ। ଯେତେବେଳେ ସେ ମହାତ୍ମା ଗୁରୁ ବସିଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର କଥା କହିବି।” ତା’ପରେ ସେ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ହବିସ୍, ପିତୃମାନେକୁ ଜଳ, ଋଷିମାନେକୁ ବାଣୀ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଚାଲିଗଲେ। ସେଠି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ, ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ହୋଇ, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସୌତିଙ୍କୁ ଆଗରେ ବସାଇଥିଲେ।