ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ସେ ବିରକ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ । ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କର ଉପଦେଶରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ବନପ୍ରସ୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅନୁମୋଦନା କଲେ । ଏଭଳି ଭାବରେ ଏଠି ଷୋଳହଟିଏ ପର୍ବ—ମୌସଳ ପର୍ବ—ଘୋଷିତ ହେଲା, ଯାହାର ଆଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଏବଂ ତିନିଶହ ପଦ୍ୟ ଅଛି । ଏହି ପର୍ବରେ ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ଲୋକେ ଅଧିକ ଏକୋଇଶି ପଦ୍ୟ ଗଣନା କରନ୍ତି । ଏହା ପରେ ସପ୍ତଦଶ ପର୍ବ—ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ ପର୍ବ—ସ୍ମୃତିରେ ଆସେ । ଏଠି ପାଣ୍ଡବମାନେ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜ୍ଞୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ମହାଯାତ୍ରାକୁ ବିଦାୟ ନେଲେ । ସେମାନେ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀମୁଖରେ ସମୁଦ୍ର ପହଞ୍ଚି, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ । ଅର୍ଜୁନ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ, ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ୍ୟ ଗାଣ୍ଡୀବ ଦାନ କଲେ । ସେଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ପତିତ ଦେଖିଲେ । ସେଠି, ସେ ଦେଖି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ପଛକୁ ଚାହିଁଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ଆଗକୁ ଚଲିଗଲେ । ଏହି ହେଉଛି ସପ୍ତଦଶ ପର୍ବ—ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ ପର୍ବ । ଏହାର ତିନିଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଏବଂ ତିନିଶହ ପଦ୍ୟ ଅଛି; ଏଠି ଆଉ ଏକୋଇଶି ପଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗଣନା କରାଯାଏ । ଏହା ପରେ ଦେବତାସ୍ୱରୂପ, ମାନବ ସୀମା ଉପରେ ଥିବା ସ୍ୱର୍ଗପର୍ବ ଅଛି । ସେଠି ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦିବ୍ୟ ରଥ ଚଢି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃପାଶୀଳ ଏବଂ ପରମ ଜ୍ଞାନୀ, କୁକୁରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ତାଙ୍କ ଦୃଢତା ଜାଣି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ । ସେଠି, ମାନବ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧର୍ମ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ । ଏହା ସହିତ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଦର୍ଶନ କଲେ । ଦିବ୍ୟ ଦୂତ ଚତୁର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେଠି ନରକ ଦେଖାଯାଇଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଦୟନୀୟ ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଲେ । ସେଠି, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଆଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଧର୍ମ ଏବଂ ଦେବତାମନ୍ଦଳୀର ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ । ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି, ମାନବ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧର୍ମରାଜ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିଜ କର୍ମଫଳ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ସେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ । ଏହି ପର୍ବକୁ ବ୍ୟାସଦେବ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ପର୍ବ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ଏହି ପର୍ବରେ ପଞ୍ଚ ଅଧ୍ୟାୟ ଏବଂ ଦୁଇଶହ ପଦ୍ୟ ଅଛି; ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନୀ ଏଠି ଏଉଁ ଗଣନା କରନ୍ତି । ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଏଉଁ ଅନ୍ୟ ନବଟି ପଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରନ୍ତି । ଏଭଳି, ଏଠି ଅଷ୍ଟାଦଶ ପର୍ବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି । ଉପପର୍ବରେ ହରିବଂଶ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ କଥା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି; ସେଠି ଦଶ ହଜାର ବିଶି ଶତ ପଦ୍ୟ ଅଛି । ଉପପର୍ବ ଏବଂ ହରିବଂଶରେ ପଦ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମହାମୁନି ଗଣନା କରନ୍ତି । ଏହା ସମସ୍ତେ—ଭାରତର ପର୍ବଗୁଡ଼ିକର ସାରାଂଶ । ଏଠି ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ; ସେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦିନ ଚାଲିଥିଲା । ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଯଦି ଚାରିଟି ବେଦ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ସହିତ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ, ସେ ଏଠିକି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ନୁହଁନ୍ତି । ବ୍ୟାସଦେବ ଅପାର ମତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଧନର ଶାସ୍ତ୍ର, ଧର୍ମର ମହାଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ କାମର ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କଥା କାନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେନାହିଁ; ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ-କୋଇଲିର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲେ, କାଉଁଠିଆ କଠୋର ଶବ୍ଦ ଭଲ ଲାଗେନାହିଁ । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇତିହାସରୁ କବିମାନେ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ପଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ତିନି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହି କଥାକୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରାଚୀନ ପୁରାଣ ଅଛି; ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି । ଏହି କଥା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁଣର ମୂଳ; ଯେପରି ମନର କ୍ରିୟା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ । ଏହି କଥା ଛାଡ଼ି ଭୂମିରେ କୌଣସି ଗାଥା ଅଛିନାହିଁ; ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦେହ ଟିକିପାରେନାହିଁ । ସମସ୍ତ କବି ଏହି କଥା ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଯେପରି ଚାକର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱାମୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । କବିମାନେ ଏହି ମହାକାବ୍ୟର ସଠିକ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ଯେପରି ଅନ୍ୟ ତିନି ଆଶ୍ରମ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ । ତୁମ ମନ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗିରହୁ, କାରଣ ଏହି ଏକମାତ୍ର ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ପରଲୋକରେ ସଂଗୀ ହୁଏ । ଧନ ଓ ନାରୀ, ଯେପରି ଚତୁର ଭାବେ ଚାଲାଯିବେ, କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା କିମ୍ବା ସ୍ଥିରତା ପାଉନାହିଁ । ଅପାର, ଶୁଭ୍ର, ପବିତ୍ର ଓ ପାପ ନାଶକ ମହାଭାରତ, ଯାହା ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ପଢ଼ାଯାଏ, ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପୁଷ୍କର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ । ଦିନେ ମନ, ଶରୀର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଉଁ ପାପ କରେ, ମହାଭାରତ ପଢ଼ିଲେ ସେ ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ମୁକ୍ତି ପାଏ । ରାତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ କିମ୍ବା ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାପ କରେ, ମହାଭାରତ ପଢ଼ିଲେ ସେ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ । ଯିଏ ଶତ ଗୋଧନ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ କରେ ଓ ଦିନକୁ ଭାରତ କଥା ଶୁଣେ, ଦୁଇଥିରେ ସମାନ ଫଳ ପାଏ । ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମହାକାବ୍ୟ ଏହାର ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ବିଶାଳ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହାର ଆରମ୍ଭରେ ଶୁଣିଲେ ଲୋକମାନେ ଖୁସି ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଦୋଳା ଦ୍ୱାରା ବିଶାଳ ଲବଣ ଶମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ । ଏହିପରି, ପୁରାଣିକ ବ୍ୟକ୍ତି, ପୁରାଣରେ ଶ୍ରମ କରି, ହସ୍ତ ଯୋଡି କହିଲେ—“ମୁଁ ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଛି, ଯାହା ଜନମେଯୟଙ୍କ ସର୍ପସତ୍ରରେ ଉପାଖ୍ୟାନ ଭାବେ କୁହାଯାଇଥିଲା । ତୁମେ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? କଣ ମୁଁ କହିବି?” ଏହିପରି, ଆମେ ତୁମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବୁ, ହେ ରୌମହର୍ଷଣ, ଏବଂ ତୁମେ ଉତ୍ତର ଦେବା; ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ଏହି କଥାବାର୍ତ୍ତାକୁ ଏକାଠି କରିବା ଯାଉ ।