ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ପରେ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ—ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବାରଣାବତ ନଗରକୁ ଯାଆନ୍ତୁ, ସେଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓ କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଯଦି କିଛି ବନ୍ଧୁ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଉଚିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ମୋର ବଡ଼ ମନ୍ଦିର ଆତ୍ମା ଭାଇମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଆମ ବଂଶକୁ ଉନ୍ନତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ହେବା ପରେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଧନ ସହିତ କରାଯିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଆଦେଶ ଦିଆଗଲା। ତାପରେ ସମସ୍ତ କୌରବମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଏକ ମାତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦୁଃଖିତ ମନେ, ଅଳଙ୍କାର ବିନା, ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କରିବାକୁ ଗଲେ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବାବେଳେ, ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନମାନେ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କରିଲେ। ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ବିପୁଳ କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଉଠିଲେ—କିଏ ଗୋ କୁରୁନନ୍ଦନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! କିଏ ଗୋ ଭୀମ! ଅନ୍ୟେ କହୁଥିଲେ—ହାଁ ଫାଲ୍ଗୁନ! ଅନ୍ୟେ କହୁଥିଲେ—ହାଁ ଜୁମ୍ଲା! ଲୋକେ କୁନ୍ତୀ ପାଇଁ କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ଜଳଞ୍ଜଳି କରିଲେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ବିଦୁର କେବଳ ଅଲ୍ପ ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କଲେ, କାରଣ ସେ ଏହି ଘଟଣାର ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ। ବିଦୁର ଜାଣିଥିଲେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଏହି ଚତୁର ଓ ଚାଳାକ ଚକ୍ରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ବିଦୁର, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବାହ୍ୟ ଦୁଃଖ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି, ଆତ୍ମୀୟ ଦୁଃଖିତମାନଙ୍କ ସହିତ ଶୋକ ପାଳନ କରିଲେ। ତାଙ୍କର ମନରେ ଚିନ୍ତା ଚାଲିଥିଲା—ପୃଥାନନ୍ଦନମାନେ କେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି? ସେ ଏହି ଭାବନାରେ ଡୁବିଥିଲେ ଯେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏଯାଁଁ ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି। ତାପରେ ଭୀଷ୍ମ, ରାଜା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କ ମାଆ ସହିତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲେ—ହାଁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ହାଁ ଭୀମ! ହାଁ ଧନଞ୍ଜୟ! ହାଁ ଜୁମ୍ଲା! ହାଁ ପୃଥା, ତୁମେ ତୁମ ସନ୍ତାନମାନେ ସହିତ ଏକା ରାତିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲ। ସେଠି, ତାଙ୍କର ମାଆ ସହିତ ସମସ୍ତ ରାଜକୁମାର ଅଛନ୍ତି; କାରଣ ଭୀମସେନ ଓ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ କେହି ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଜଣ, ଦୃତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆତ୍ମା, ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ; ପୃଥା ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ପରାଜୟ ଦେଖିବା ଅସ୍ୱାଭାବିକ। ଯଦି ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ୱାଭାବିକ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର କି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମରାଜ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିନଥିଲେ କି? ଧରାପୃଷ୍ଠାରେ ଧନଞ୍ଜୟ ଚାରିଓ ଦିଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ। ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପରି ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ, କିପରି କାଳର ବଶ ହେଲେ? କୌରବ, ତାଙ୍କର ମାଆ ସହିତ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରକ୍ଷିତ ଥିଲେ, ଫଳ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଲିତ ଗଛ ପରି; ତେବେ କିପରି ସେମାନେ କାଳର ବଶ ହେଲେ? ଏକ ଗଛ ବାୟୁର ଝଟକାରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି, ଏହିପରି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଯିଏ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ପିତାଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, ଭାଙ୍ଗିଗଲେ। ତାଙ୍କର ନିଜ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ପିତାଙ୍କର ଧର୍ମ, ମାଆଙ୍କର ବନବାସ ଦୁଃଖ—ଏସବୁ ସହି, ସେ ବହୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ। କାଳରେ ଡୁବି, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଅଫଳ ହୋଇଗଲେ; ମାଆ ମଧ୍ୟ ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖର ସାଥୀ ହୋଇପଡିଲେ। ପୁଅମାନଙ୍କ ଲାଗି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶାକୁଳ କୁନ୍ତୀ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ଅଗ୍ନିସ୍ନାନ କରିନଥିଲେ; ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସ୍ନେହ କେବଳ କିଛି ଦିନ ପାଇଥିଲେ। ଆଜି ସେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ସହିତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲେ, ତାଙ୍କର ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଗଲା; ଭୀମ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ଶୁଣିଲେ ମୋର ମନ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନାହିଁ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମୋର ମନ ବହୁ ଭାବେ ବିକଳ; ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ହୃଦୟ ଛିନ୍ନ ହେଉଛି। ବିସ୍ତୃତ କନ୍ଧ, ଶୋଭାମୟ ହସ୍ତ, ଯୁବକ, ମେରୁଶୃଙ୍ଗ ପରି—ଭୀମ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣିଲେ ମୋର ମନ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନାହିଁ। ସେ ଦାନଶୀଳ, ଯୋଦ୍ଧା, ଦୃତକର, ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦୃଢ଼, ଆକ୍ରମଣ ଓ ଚିହ୍ନିବାରେ ଦକ୍ଷ, ରଥଚଳନରେ ପ୍ରଭିଣ। ଦୂରବାଣୀ, ଅଚଳ, ମହାଶୂର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ରର ଅଧିପତି, ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମା, ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରଥମ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ, ସୌଭୀର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଜନମାନେ ଜିତାଯାଇଥିଲେ; ଯାହାର ପରାକ୍ରମ ତିନି ଲୋକରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପ୍ରମାଣିତ କରିଥିଲା। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମରେ କୁନ୍ତୀ ଓ ପ୍ରଭଳ ପାଣ୍ଡୁ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଜିଷ୍ଣୁ କିପରି କାଳର ବଶ ହେଲେ? ଏହି ଦୁଇଜଣ, ବୃଷଭ ସମ, ସିଂହର ଚାଲି, ଯମଦୂତ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କୁ ବନ୍ଧିପାରିବେ ନାହିଁ, କିପରି ମୃତ୍ୟୁ ନିୟମରେ ଆସିଗଲେ? ମୋ ପୁଅମାନେ କେଉଁଠି ଗଲେ, ମୋତେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖିତ ଛାଡ଼ି? ହାଁ, ଭୃଷ୍ଣିବଂଶଜା ପୁତ୍ରବଧୁ, ତୁମେ ମୋର ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଗଲ। ଏହି ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ବାରଣାବତ ପଥରେ କେଉଁ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା? ଏହି ଅଳ୍ପାୟୁ ଲୋକମହାନେ ମଧ୍ୟ ପୃଥାପୁତ୍ରମାନେ ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟ ଭୋଗିବେ। ଯଦି ସତ୍ୟ ସେମାନେ ଅବଧିତ, ତେବେ ପୃଥା, ମୋ ପୁଅମାନେକୁ ଦେଖାଇଦିଅ! ପାଣ୍ଡବମାନେ ମୋର ରକ୍ଷକ, ମୋର ଚକ୍ଷୁ, ମୋର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ। ହାଁ, ପାଣ୍ଡବମାନେ! ହାଁ, ପୁଅମାନେ! ହାଁ, ସିଂହଶାବକମାନେ! ହାଁ, ମୋ ମହାଗଜ! ହାଁ, ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ଆନନ୍ଦଦାତାମାନେ! ତୁମମାନେ ବିନା, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଛି। କେବେ ମୁଁ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରମାନେକୁ ପୁନି ଦେଖିବି, ଯେଉଁମାନେ ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ?