ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଦେଖିଲେ ମନେ ହୁଏ, ଅନେକ ଲୋକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଦୁଃଖର କଥା, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ନୀତିବାନ୍ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଧନର ଅଧିନରେ ଚଳିଯାନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ମହାନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନୀତିବାନ୍, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଏବଂ ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଅନୁଗତ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇପାରିନାହାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣାରେ କିଏକି କହିଲେ, “ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ତୁମ ଅଭିପ୍ରାୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦହିଯାଇଛନ୍ତି।” ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶୁଅ କରିବା ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ, ଏକ ନିଷାଦ ମହିଳା ଓ ତାଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ନିର୍ମଳ ପୁଅ ଦହିଯାଇଛନ୍ତି। ଜନମାନେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ଦେଖ, କୁନ୍ତୀ ଦହିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ବୃଷ୍ଣି ଝିଅ—ହାୟ!” ଘର ଖୋଜିବା ସମୟରେ, ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଦିଆଯାଇଥିବା ତୁନେଲ୍ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏପରେ ଜନମାନେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ସୂଚନା ପଠାଇଲେ—ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଇଛନ୍ତି, ପୁରୋଚନ ମନ୍ତ୍ରୀ ସହିତ। ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏହି ଭୟାନକ ଓ ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି ଗଭୀର ଶୋକରେ ଆତ୍ମବିଲାପ କଲେ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଖୁସି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବାହ୍ୟରେ ଶୋକ ଦେଖାଇଲେ; ଭିତରେ ଶୀତଳ, ବାହରେ ଉତ୍ତାପ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଗଭୀର ପୋଖରୀ ପରି। “ଆଜି ପାଣ୍ଡୁ ମୃତ, ମୋର ପ୍ରଶସ୍ତ ଭାଇ; ଏବେ ଏହି ବୀରମାନେ ଦହିଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମାତା ସହିତ। ଲୋକମାନେ ଶୀଘ୍ର ବରଣାବତା ନଗରକୁ ଯାଆନ୍ତୁ; ସେମାନେ ସେ ବୀରମାନେ ଓ କୁନ୍ତୀ, ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଇଛି, ସେମାନେ ଯଦି ପ୍ରିୟଜନ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ଓ ଭବ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କରନ୍ତୁ। ମୋର ବିଶାଳ ଆତ୍ମା ଉପଜାତୀ, ଯେଉଁମାନେ ବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦହିଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଯାହା କରିପାରିବି, ଧନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ ଏଭଳି କରିବା ଯାଉ। ଏପରେ ସମସ୍ତ କୌରବମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଗଙ୍ଗା ଦିଗରେ ଗଲେ। ଏକ ଦିନ ପାଇଁ ଏକ ଗୋଟିଏ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଶୋକାକୁଳ, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଶୃଙ୍ଗାର ବିନା, ସେମାନେ ବିଶାଳ ଆତ୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ଜଳ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଗଲେ। ସେଉଁଠି ଗଲା ପରେ, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରା, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଅମ୍ବିକାପୁତ୍ର, ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଜଳ କ୍ରିୟା କଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଭାବରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, କିଏ କହିଲେ, “ହାୟ, କୁରୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ହାୟ, ଭୀମ!” ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ, “ହାୟ, ଫଳ୍ଗୁନ!” ଅନ୍ୟ ଏକାଠି, “ହାୟ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଝିଅମାନେ!” ଲୋକମାନେ କୁନ୍ତୀ ପାଇଁ ଜଳ କ୍ରିୟା କଲେ। ଅନ୍ୟ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ଶୋକ କଲେ; କିନ୍ତୁ ବିଦୁର କିଛି ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ କଲେ, କାରଣ ସେ ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ। ବିଦୁର, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନର ଗୁପ୍ତ ଚିନ୍ତା ଜାଣି, ଏହି ତିର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧୃତି ଯୋଜନା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି ବୋଲି ବୁଝିଲେ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜନ୍, ବିଦୁର, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ, ଜନମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଦୁଃଖ ଦେଖାଇଲେ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଚିନ୍ତା ହେଲା—ପୃଥାପୁତ୍ରମାନେ କେଉଁଠି ଯାଇଛନ୍ତି? ସେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ—ପାଣ୍ଡବମାନେ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି। ଏପରେ ଭୀଷ୍ମ, ରାଜା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କ ମାତା ସହିତ ଦହିଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମବିଲାପ କଲେ। “ହାୟ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ହାୟ, ଭୀମ! ହାୟ, ଧନଞ୍ଜୟ! ହାୟ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଝିଅମାନେ! ହାୟ, ପୃଥା, ତୁମେ ଏକ ରାତିରେ ତୁମ ପୁଅମାନେ ସହିତ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଉଁଠି, ତାଙ୍କ ମାତା ସହିତ ସମସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି; କାରଣ ଭୀମସେନ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ କେବେ ହାରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ଦୁଇଜଣ, ଦୃଢ଼ ଓ ଶୀଘ୍ର ଚିତ୍ତ, ମନ୍ଦାର ପାହାଡକୁ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ; ପୃଥା ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ହାରିବାକୁ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହା ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଯଦି ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧର୍ମରାଜ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିନଥିଲେ କି? ଏବଂ ଧରାପୃଷ୍ଠରେ, ଧନଞ୍ଜୟ ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଶୁଭ୍ର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର, ସେ ନିତିରେ ସ୍ୱୟଂ କୁ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ବ୍ୟବହାର କରେ—ସେ କିପରି ତାଳର ଅଧିନ ହେଲେ? କୌରବ ଓ ତାଙ୍କ ମାତା, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଗଛ ପରି ଲାଳିତ, ତାଳର ଅଧିନ ହେଲେ କିପରି? ଯେପରି ଗଛ ପବନର ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଯେଉଁଠି ଅଭିଷେକ ହୋଇଥିଲେ, ପିତାଙ୍କୁ ଗୌରବ ଦେଇଥିଲେ, ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ପିତାଙ୍କର ଧର୍ମ, ମାତାଙ୍କ ବନବାସ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅନେକ ସଂଘାତ ସହିଛନ୍ତି। ତାଳରେ ଡୁବିଗଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବଳ, ଫଳହୀନ; ତାଙ୍କ ମାତା ବନବାସରେ ଦୁଃଖ ସହିଥିଲେ। ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ଆଶା କରି, କୁନ୍ତୀ ପତିଙ୍କ ପଛରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁସରଣ କରିନଥିଲେ; ଉଚ୍ଚ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେ କିଛି ସମୟ ପତିଙ୍କ ସ୍ନେହ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ। ଆଜି, ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଦହିଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ; ଭୀମ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି ଶୁଣି ମୋ ମନ ମାନିପାରୁନାହିଁ। ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମୋ ମନ ଅନେକ ଦିଗରେ ବିକଳ; ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି, ହୃଦୟ ଭାଗିଯାଉଛି। ଭୀମ, ପ୍ରଶସ୍ତ କାନ୍ଧ, ଶୁଭ୍ର ଭୁଜା, ଯୁବକ, ମେରୁ ଶିଖର ପରି; ଭୀମ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି ଶୁଣି, ମୋ ମନ ମାନିପାରୁନାହିଁ। ସେ ଦାନବାନ୍, ବୀର, ଶୀଘ୍ର କର୍ମ, ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦୃଢ଼, ଆକ୍ରମଣ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପ୍ରବୀଣ, ରଥ ଚଳାଇବାରେ ଦକ୍ଷ। ସେ ଦୂର ଶୁଟିବାରେ ପ୍ରବୀଣ, ଅଚଳ, ଶୂର, ବିଶାଳ ଶସ୍ତ୍ରର ମାସ୍ଟର, ଅଦୂର୍ଭାବୀ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରଥମ।