ମହାଭାରତର ଏହି ଅଂଶରେ ଚାଳିଶିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ଏକ ହଜାର ପାଖାପାଖି ପାଖାପାଖି ପନ୍ଚଶ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି । ଏହି ସହିତ ଏଉଁ ଏଉଁ ଶତ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟାମାନେ ଛଅଟି ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ଲୋକ ଗଣନା କରନ୍ତି । ଏହା ପରେ, ଭୟଙ୍କର ମୌସଳ ପର୍ବ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ସେଠାରେ, ବାହୁବଳୀ ପୁରୁଷମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆଘାତିତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦଣ୍ଡରେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଲୁଣ ଦିଅର ନିକଟରେ ପଡିଗଲେ । ସଭାରେ ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଭାଗ୍ୟର ଆଗ୍ରହରେ, ସେମାନେ ବଜ୍ର ଭଳି ହୋଇଥିବା କଣ୍ଡରେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଆଘାତ କଲେ । ଏଉଁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରି, ରାମ ଓ କେଶବ ମହାକାଳର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେନି । ଏଉଁ, ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାଇ, ବୃଷ୍ଣିମାନେ ବିନା, ଶୋକରେ ଏକାଉଁ ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ । ନିଜ ମାମା ଶୌରିଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ଅ assembly ରେ ଯାଦବ ବୀରମାନଙ୍କ ମହା ବଧ ଦେଖିଲେ । ବାସୁଦେବ ଓ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଦେହ ଦାହ କରି, ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଚିନ୍ତା କଲେ । ଅର୍ଜୁନ, ବୟସ୍କ, ଶିଶୁ ଓ ଦ୍ୱାରକାବାସୀମାନେ ସହ କରି, ଏହି ବିପଦ ସମୟରେ ନିଜ ଗାଣ୍ଡୀବ ବାଣ୍ଧର ଅପମାନ ଦେଖିଲେ । ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଅନୁଗ୍ରହ ହାରାଇଗଲା, ବୃଷ୍ଣି ଜନନୀମାନଙ୍କ ନାଶ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଅସ୍ଥିରତା ଅନୁଭବ କଲେ । ଏହି ଦେଖି, ଅର୍ଜୁନ ବିରକ୍ତ ହେଲେ; ବ୍ୟାସଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସମ୍ମତି ଦେଇ ବନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଏଭଳି, ମୌସଳ ପର୍ବ, ଷୋଳଉଁ, ଘୋଷିତ ହେଉଛି; ଏହାର ଆଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ତିନି ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି । ସତ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟାମାନେ ବିଶ ଶ୍ଲୋକ ଗଣନା କରନ୍ତି; ଏହା ପରେ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ, ସତରଉଁ, ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ଏଉଁ, ପାଣ୍ଡବମାନେ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଣୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ମହା ଯାତ୍ରାରେ ନିକଳିଲେ । ସେମାନେ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀର ମୁଖରେ ସାଗର ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିଲେ; ଅର୍ଜୁନ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟାପୂର୍ବକ ଆଦର କରି, ଦିବ୍ୟ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷ ଦେଲେ । ସେଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ଭାଇମାନେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ପଡିଯିବା ଦେଖିଲେ । ଦେଖି ବି ତ୍ୟାଗ କରି, କାହାକୁ ଫେରି ଦେଖିଲେନି; ଏହି ହେଉଛି ସତରଉଁ ପର୍ବ, ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ତିନି ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ତିନି ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ସହିତ ଏଉଁ ବିଶ ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ଲୋକ ଗଣନା କରାଯାଏ । ଏହା ପରେ, ସ୍ୱର୍ଗପର୍ବ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବତାର ଉପରେ; ସେଠାରେ ଧର୍ମର ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗର ରଥ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଉତ୍କଳ ଜ୍ଞାନୀ ଏକ କୁକୁର ବିନା କରୁଣାବଶତାରେ, ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଧର୍ମର ଦୃଢତା ଜାଣି, ଉତ୍କଳ କରିଲେ । ସେଠାରେ, ମାନବ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି, ଧର୍ମର ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏହିପରି, ଅତି ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖିଲେ । ଦିବ୍ୟ ଦୂତର ଉପାୟରେ, ନରକ ଦେଖାଯାଇଲା; ସେଠାରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ନିଜ ଭାଇମାନଙ୍କର ବିଲାପ ଶୁଣିଲେ । ସେଠାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଆଜ୍ଞାରେ ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ଅବିରତ ରହିଥିଲେ, ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଦେଖାଇଲେ । ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି, ମାନବ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି, ଧର୍ମର ଦ୍ୱାରା ଉପାର୍ଜିତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଧର୍ମର ରାଜା ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମଣ୍ଡଳ ସହିତ, ସେ ଆନନ୍ଦ କଲେ; ଏହି ଅଠାରଉଁ ପୁସ୍ତକ ବ୍ୟାସ ଜ୍ଞାନୀ ଘୋଷିତ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ପାଞ୍ଚ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ଦୁଇ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ତପସ୍ୱୀ ନିକଟରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ତିନିପ୍ରକାର ଗଣନା କରାଯାଏ । ଉତ୍କଳ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏଉଁ ନଉଁ ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ଲୋକ ଗଣନା କରନ୍ତି; ଏଭଳି, ଏଉଁ ଅଠାରଉଁ ପୁସ୍ତକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣିବାରେ ବାକି ରହିନାହିଁ । ଉପପର୍ବରେ, ହରିବଂଶ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବିବର୍ଣ୍ନ କରାଯାଏ; ସେଠାରେ ଦଶ ହଜାର ଓ ବିଶ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି । ଉପପର୍ବ ଓ ହରିବଂଶର ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ମହାଦ୍ରଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଗଣାଯାଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ମହାଭାରତର ପୁସ୍ତକର ସାର ଏଉଁ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି । ଅଠାରଉଁ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ; ସେଉଁ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଅଠାରଉଁ ଦିନ ଚାଲିଥିଲା । ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାରି ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ନିଜେ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହଁନ୍ତି । ବ୍ୟାସ ଅପାର ବୁଦ୍ଧିରେ ଏହି ଆଖ୍ୟାନକୁ ଧନର ଶାସ୍ତ୍ର, ଧର୍ମର ମହାଶାସ୍ତ୍ର, ଏବଂ କାମର ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଘୋଷିତ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣିବା ପରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହିଁ ମନ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇନାହିଁ; ଯେପରି ମାନ କୋଇଲାର ଗଳା ଶୁଣିବା ପରେ କାଉଁ ଦୁଃସ୍ୱର ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ । ଏହି ଉତ୍କଳ ଇତିହାସରୁ କବିମାନେ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଯେପରି ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିନି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ଆଖ୍ୟାନର ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁରାଣ ଅଛି; ଆକାଶର ଅଞ୍ଚଳରେ ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବ ରହିଛନ୍ତି । ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁଣର ମୂଳ; ଯେପରି ମନର କ୍ରିୟା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ । ଏହି ଆଖ୍ୟାନର ଉପରେ ଭରସା ନକରି ଏହି ଭୂମିରେ କଥା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯେପରି ଶରୀର ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶ୍ୱାସ ବିନା ରହିପାରେ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ କବି ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଯେପରି ଉନ୍ନତି ଚାହିଁଥିବା ଦାସ ଉତ୍କଳ ପ୍ରଭୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । କବିମାନେ ଏହି ମହାକାବ୍ୟକୁ ଅଲଗା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଅନ୍ୟ ତିନି ଆଶ୍ରମ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ତୁମର ମନ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗି ରହୁ, କାରଣ ଏହି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ସାଥୀ ପରଲୋକ ଯାତ୍ରାରେ । ଧନ ଓ ନାରୀ, ଯେତେ ଦକ୍ଷତାରେ ସେବା କଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ସ୍ଥିରତା ପାଇନାହିଁ ।