ଭୀଷ୍ମ ଭାଗୀରଥୀପୁତ୍ରଙ୍କଠାରୁ ଧର୍ମର ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣି, କୌରବ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନର ଫଳ, ବିଶେଷ ଦାତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ବିଧି, ଉଚିତ ଆଚରଣ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର, ସତ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାର୍ଗ, ଗାଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ, ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ସ୍ଥାନ ଓ କାଳ ଅନୁସାରେ ତାହାର ଉପଯୋଗ—ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏଠିରେ ଅନେକ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ଏଠିରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶ ସଂହିତା ଧର୍ମର ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ଥାପିତ କରେ, ଏହି ପର୍ବରେ ୧୪୬ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ୮,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏହା ପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧିକ ପର୍ବ ଆସେ। ଏହି ପର୍ବରେ ସମ୍ବର୍ତ୍ତ ଓ ମରୁତ୍ତଙ୍କ କଥା, ସୁନ୍ଦର ଉପାଖ୍ୟାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧନର ପ୍ରାପ୍ତି, ପରିକ୍ଷିତର ଜନ୍ମ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏଠିରେ ଦେଖାଯାଏ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିବାଣରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଜଣେ ପୁନଃଜୀବିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଘୋଡ଼ା ଛାଡ଼ାଯାଇ, ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ତାଳଚାଲି ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏଠିରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ—ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦା ପୁତ୍ର ଓ ନିଜ ପୁତ୍ର ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖାଯାଏ। ବବୃବାହନ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅର୍ଜୁନ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଲେ, ସୁଦର୍ଶନ ଉପାଖ୍ୟାନ, ବୈଷ୍ଣବ କଥା, ଧର୍ମ ଉପଦେଶ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ନକୁଳଙ୍କ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧିକ ପର୍ବରେ ୧୦୩ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ୩,୦୨୦ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏହାପରେ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଶ୍ରମବାସିକ ପର୍ବ ଆସେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଗାନ୍ଧାରୀ ସହ ଅଶ୍ରମକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ବିଦୁର ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, ଏହା ଦେଖି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ପୃଥା ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠି ସେ ନିଜ ପୁଅ, ନାତି, ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଋଷି କୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃପାରେ, ପୃଥା ମହାତ୍ମା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେବାର ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ପତି ସହ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ବିଦୁର ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସଞ୍ଜୟ, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଗାବଲ୍ଗଣ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ସେ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ମହାବିନାଶ ଶୁଣିଲେ। ଏହି ଅଶ୍ରମବାସିକ ପର୍ବରେ ୪୨ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ୧,୫୦୦ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଛଅ ଶ୍ଲୋକ ଅଧିକ ଗଣାଯାଏ। ଏହାପରେ ଭୟଙ୍କର ମୌସଳ ପର୍ବ ଆସେ। ସେଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ, ଶସ୍ତ୍ର ଘାତ ପାଇଁ, ବିର ପୁରୁଷମାନେ ଲବଣ ସମୁଦ୍ର କିନାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ମଦମଗ୍ନ ହୋଇ, ଦୈବ ଚେଷ୍ଟାରେ, ସେମାନେ ଉପଦ୍ରବ ହୋଇ ବଜ୍ର ସମ ଦର୍ବ ଦ୍ୱାରା ଏକାପରେ ଘାତ କଲେ। ସବୁ ନଶ୍ଟ ହେବା ପରେ, ବଳରାମ ଓ କେଶବ ସମୟର ବିଧିକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେନାହିଁ। ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯିବାବେଳେ ନିର୍ବୃଷ୍ଣି ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ସେ ଶୌରିଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ଯଦୁବୀରମାନଙ୍କ ବିନାଶ ଦେଖିଲେ। ଭାସୁଦେବ, ବଳରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ବୃଷ୍ଣିପ୍ରମୁଖଙ୍କ ଦହାନ କରି, ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ, ଓ ଦ୍ୱାରକାବାସୀଙ୍କୁ ନେଇ ଯିବା ସମୟରେ ଗାଣ୍ଡୀବର ପରାଜୟ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଅକ୍ଷୟତା ହାରାଇଗଲା, ବୃଷ୍ଣି ମହିଳାଙ୍କ ବିନାଶ ଓ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଅନିତ୍ୟତା ଦେଖିଲେ। ଏହା ଦେଖି ସେ ବିରକ୍ତ ହେଲେ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତ୍ୟାଗକୁ ଅନୁମୋଦନ କଲେ। ଏହି ମୌସଳ ପର୍ବରେ ୮ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ୩୦୦ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ୨୦ ଅଧିକ ଶ୍ଲୋକ ଗଣାଯାଏ। ଏହାପରେ ସତରହ ପର୍ବ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ ପର୍ବ ଆସେ। ସେଠି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ମହାପ୍ରସ୍ଥାନରେ ନିସ୍କ୍ରମଣ କଲେ। ସେମାନେ ଲୌହିତ୍ୟ ମୁଖ ସମୁଦ୍ର ପହଞ୍ଚି, ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି, ଅର୍ଜୁନ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷ୍ୟ ଗାଣ୍ଡୀବ ଦାନ କଲେ। ସେଠି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ଭାଇ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ପଡ଼ି ଯିବା ଦେଖି, ପଛକୁ ନ ଚାହିଁ, ସବୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଏହି ପର୍ବରେ ୩ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ୩୦୦ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ୨୦ ଅଧିକ ଶ୍ଲୋକ ଗଣାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ, ମାନବାତୀତ ସ୍ୱର୍ଗପର୍ବ ଆସେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସ୍ୱର୍ଗ ରଥ ଚଢ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନୀ, କୁକୁର ବିନା, ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ନିଷ୍ଠା ଜାଣି, କୃପାବଶତାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ।