ଉତ୍ତମ ଋଷି ବ୍ୟାସଦେବ ଏଠିରେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରୀର ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ କଥାବଳି କଥା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଅଂଶଟି ହେଉଛି ଏକାଦଶ ପର୍ୱ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦର କାରଣ। ଏହି ପର୍ୱଟି ନିର୍ମିତ ହେଇଛି ଲୋକଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ବିନ୍ଦୁଇବା ଓ ଶୁଭ ହୃଦୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଅଶ୍ରୁ ଦେଇବା ପାଇଁ; ଏହାରେ ସତେଇଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ବ୍ୟାସ ଏଠିରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଚନା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ଯାହାରେ ସାତ ଶହ ସତ୍ତିଶି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏହିପରି ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ୟାସ ଭାରତ ନାମକ କଥାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ପର୍ୱ, ଶାନ୍ତି ପର୍ୱ ଆସେ, ଯାହା ଜ୍ଞାନକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଏଠିରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିର୍ମୋହ ହୋଇ, ପିତା, ଭାଇ, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ଚାଚାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁରେ ପ୍ରେରଣା କରିଥିବା ପରେ, ଶାରତଲ୍ପିକାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ନୀତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏଠିରେ ରାଜାମାନେ ଜ୍ଞାନ ଚାହୁଁଥିବା ନୀତି, ବିପଦ ସମୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ନୀତି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏହି ନୀତି ଜାଣିଲେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବଜ୍ଞତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ; ଏଠିରେ ମୋକ୍ଷର ନୀତି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଦ୍ୱାଦଶ ପର୍ୱଟି ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅଂଶ, ଏହିପର୍ୱରେ ତିନି ଶତ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ଏଠିରେ ଉନତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ, ତପସ୍ୟା ବିଷୟରେ ନବ ଅଧ୍ୟାୟ, ଏବଂ ଚଉଦ ହଜାର ସାତ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏଠିରେ ଏହିପରି ଏକ ବିଶେଷ ଅଂଶ ଅଛି, ଯାହାରେ ସାତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଯାହା ଚବିଶଟି ଅଛି; ଏହିପରେ ଉତ୍ତମ ଅନୁଶାସନ ପର୍ୱ ଅଛି। ଏଠିରେ କୁରୁ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କର ସ୍ଵଭାବକୁ ଅନୁସରି ଭୀଷ୍ମ, ଭାଗୀରଥୀପୁତ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ଧର୍ମର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଶୁଣିଥିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ନ୍ୟାୟ ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ଆଇନ ଚାଳିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନର ଫଳ, ଦାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭାର୍ଥୀ, ଦାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୀତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚରଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ ଅନୁସାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏଠିରେ ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ମହାପୁଣ୍ୟ, ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ, ଏବଂ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁସାରେ ତାହାର ସମ୍ପର୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏହିପର୍ଵରେ ଅନେକ କଥା ଓ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଅଛି; ଏଠିରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ସ୍ଵର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶ ପର୍ୱ ହେଉଛି ଧର୍ମର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସ୍ଥାପନା କରୁଥିବା ଅଂଶ; ଏଠିରେ ଏକ ଶତ ଚଉଉନ୍ତିଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ଏଠିରେ ଏଠି ଏଠି ଅଠ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏହା ପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧ ପର୍ୱ, ଅଶ୍ଵମେଧିକା ପର୍ୱ ଆସେ। ଏହିପର୍ୱରେ ସମ୍ବର୍ତ୍ତ ଓ ମାରୁତ୍ତଙ୍କର ଉତ୍ତମ କଥା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧନର ପ୍ରାପ୍ତି, ପରିକ୍ଷିତଙ୍କର ଜନ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ୍ରାଗ୍ନିରେ ଆଗରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଜଣେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇଥିବା ଘଟଣା, ଅଶ୍ଵମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଘୋଡା ଛାଡ଼ିବା, ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ତାହାର ପଛରେ ଯାତ୍ରା ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟନ୍ୟ ଅଦମ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଅଛି; ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦାପୁତ୍ର ସହ ଏବଂ ନିଜ ପୁଅ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଅଛି। ବବ୍ରୁବାହନ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିପଦ ଆସିଥିଲା; ସୁଦର୍ଶନଙ୍କର କଥା, ବୈଷ୍ଣବ କଥା, ଧର୍ମ ବିଷୟ ଓ ଅଶ୍ଵମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ନକୁଳଙ୍କର ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ଏହି ଅଶ୍ଵମେଧିକା ପର୍ୱଟି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଅଂଶ; ଏଠିରେ ଏକ ଶତ ତିନି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ଏଠିରେ ତିନି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଓ ଏତିକି ଶତ ଅଛି, ଏବଂ ବିଶି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଯାହା ସତ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟାମାନେ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଏଠିରେ ପଞ୍ଚଦଶ ପର୍ୱ, ଆଶ୍ରମବାସିକା ପର୍ୱ ଆସେ, ଯାହାରେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଆଶ୍ରମକୁ ଗନ୍ଧାରୀ ସହ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, ବିଦୁର ମଧ୍ୟ ଗଲେ; ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୃଥା ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଗଲେ। ସେଠି, ପୁଅର ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ସେବାରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ରାଣୀ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ପୁଅପୁଅ, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ରଣରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଗଲେ, କୃଷ୍ଣ ଋଷିଙ୍କ ଦୟାରେ ପୁନଃ ଫେରିଲେ, ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱାମୀ ସହ ଉତ୍ତମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ବିଦୁର ଧର୍ମରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସଞ୍ଜୟ, ବିଦ୍ୱାନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗାଵଲଗଣ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉପସ୍ଥିତିରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କର ମହା ନିଧନ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ; ଏହି ଆଶ୍ରମବାସିକା ପର୍ୱ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା। ଏଠିରେ ଚଉଉନ୍ତି ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ଏକ ହଜାର ପାଞ୍ଚ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏହିପରି ସତ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟାମାନେ ଛଅ ଶ୍ଲୋକ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଭୟଙ୍କର ମୌସଳ ପର୍ୱ ଆସେ। ଏଠିରେ ବାହୁବଳୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ, ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡରେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଲୁଣ ନଦୀ ନିକଟେ ପଡ଼ିଗଲେ।