ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ, ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁପ୍ତତା, ବେଦ, ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯୋଗ, ଏବଂ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଏସବୁ ବିଷୟରେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାସରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଛନ୍ତି। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଭରପୂର ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ଲୋକାଚାରର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଦେଖିଛନ୍ତି। ଭାରତବଂଶୀୟ ରାଜନୀତି, ତାହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକାଶ, ଇତିହାସ ଓ ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ ଗାଥା—ଏସବୁ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଖ୍ୟାନ ଓ ଗୁଣଧର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ଏବେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଇତିହାସ କୁହାଯିବ, ପରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ। ମୁନି ଏହି ମହାଜ୍ଞାନକୁ ବିସ୍ତାର କରିବା ସହିତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ଜଗତର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଦୁଇଟିକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ଭାରତକୁ ମନୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପାଠ କରନ୍ତି, କିଛି ଆସ୍ତୀକଠାରୁ, ଆଉ କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପରିଚରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ସଂଗ୍ରହକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି; କିଛି ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କିଛି ପୁନଃ ପାଠରେ ଦକ୍ଷ। ବ୍ୟାସ ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥାଇ, ଶାଶ୍ୱତ ବେଦକୁ ବିଭକ୍ତ କରି, ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରାତନ ଇତିହାସ ରଚନା କରିଥିଲେ। ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟାସ, ତାଙ୍କ ମା’ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟର ମାନ୍ଦରେ, ତିନି କୌରବ—ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ଵିଦୁରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ପୁନି ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଫେରିଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଶିଶୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ବୃଦ୍ଧି ପାଇ, ସ୍ବରୂପ ଲାଭ କଲେ, ସେତେବେଳେ ମହାମୁନି ଏହି ଭାରତକୁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ କହିଲେ। ଜନମେଜୟ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବାବେଳେ, ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ବୈଶମ୍ପାୟନ, ସଭାରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ପୂଜା ବେଳା ପ୍ରତିବେଳେ ଅନୁରୋଧ ପାଇ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଭାରତ ପାଠ କଲେ। ବ୍ୟାସ କୁରୁବଂଶର ବଂଶାବଳୀ, ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଵିଦୁରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଧୃଢତା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହିଥିଲେ। ଦିବ୍ୟ ଋଷି ବସୁଦେବଙ୍କ ମହିମା, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ବିଷୟରେ ବି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ। ଏହି ଭାରତ, ତାହାର ଉପଖ୍ୟାନ ସହିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ—ଏହି ଶତ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ପୁଣ୍ୟମୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଗାଥା। ବ୍ୟାସ ଏହାକୁ ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ଭାରତ ସଂହିତା ରୂପେ ରଚନା କଲେ; ଉପଖ୍ୟାନ ବିନା ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଭାରତ ବୋଲନ୍ତି। ପରେ, ମୁନି ପ୍ରୟୋଜନରେ ପ୍ରଧାନ ଘଟଣା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଧ୍ୟାୟ ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପୁସ୍ତକର ଘଟଣାବଳୀ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାଖ୍ୟାନ ତିଆରି କରି, ଦ୍ୱୈପାୟନ ଭାବିଲେ, “ମୁଁ ଏହାକୁ କିପରି ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପାଖରେ ପଢ଼ାଇବି?” ମୁନିଙ୍କ ଭାବନା ବୁଝି, ଜଗତ୍ଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ମୁନିଙ୍କ ଉନ୍ନତି ଓ ଲୋକମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଭରିତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ସହ ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସେହି ଆସନରେ ବ୍ରହ୍ମା ବସିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସୁପୁତ୍ର ବସିଲେ। ତା’ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ଖୁସି ହୋଇ ହସି ଆସନ ପାଖରେ ବସିଲେ। ସେ ତା’ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଏହି ପୂଜ୍ୟ କାବ୍ୟ ରଚନା କରିଛି। ବେଦର ଗୁପ୍ତତା, ମୋ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଛି; ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ମୋ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି। ଇତିହାସ ଓ ପୁରାତନ କଥାର ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ, ତିନିପ୍ରକାର ସମୟ—ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ୍—ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବୟସ, ମୃତ୍ୟୁ, ଭୟ, ରୋଗ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ରୂପ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସମସ୍ତ ପୁରାଣ, ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପ୍ରଥା, ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି। ଗ୍ରହ, ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ର, ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ବେଦମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ନ୍ୟାୟ, ଶବ୍ଦବିଜ୍ଞାନ, ଆୟୁର୍ବେଦ, ଦାନ, ପଶୁପତ ଦର୍ଶନ; ଦେବ ଓ ମାନବ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉଦ୍ଭବ ଏଠି ରହିଛି। ତୀର୍ଥ, ପବିତ୍ର ଭୂମି, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଅରଣ୍ୟ ଓ ସମୁଦ୍ରର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦିବ୍ୟ ପୁରାଣ କଥା, ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର, ଯୁଦ୍ଧ କଳା, ଭାଷାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, ଲୋକାଚାରର ଶୃଙ୍ଖଳା ଏଠି ଅଛି। ଯେଉଁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସେଥିରେ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରଚନାକାର ଏପରି କରିନାହାନ୍ତି। ତପସ୍ୟାରେ ବିଶିଷ୍ଟ ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନେ କରେ, କାରଣ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ଆପଣ। ଜନ୍ମକାଳରୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବେଦସେବୀ ଭାବେ ଜାଣେ; ଏବଂ ଆପଣ ଏହାକୁ କାବ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଥିବାରୁ, ଏହି ଗାଥାକୁ କାବ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯିବ। କବିମାନେ ଏହି ମହାକାବ୍ୟର ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅନ୍ୟ ତିନି ଆଶ୍ରମ ଗୃହସ୍ଥର ଗୁଣ ବିବରଣ କରିପାରିନଥାନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳାଇନଥାନ୍ତି, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାର, ଅନ୍ଧ, ବେଧିର, ପାଗଳ ଓ ଅବୁଦ୍ଧିମୟ ହୋଇଯାନ୍ତା। ଲୋକମାନେ ନିଜ କର୍ମରେ ଅନ୍ଧ ଓ ବନ୍ଧିତ ଥିଲେ, ଆପଣ ଜ୍ଞାନର ଅଞ୍ଜନଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିକୁ ଦୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ସବ ଦେଇଛନ୍ତି।