ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିର ଆକାଂକ୍ଷା ନେଇ ରାଜା ଦୃପଦ ପୃଥିବୀରେ ଏପଟ-ଓପଟ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଥିଲା ଏମିତି କୌଣସି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତପସ୍ବୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଖୋଜିବା, ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରବଳ ସମ୍ପର୍କରେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ସମର୍ଥ। ଏହି ଉଦ୍ୟମରେ ସେ ବହୁ ପ୍ରୟାସ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସଫଳତା ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଘୁରିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ଏକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୁତି ଅଧ୍ୟୟନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନଥିଲେ ଯିଏ ନିଜ ନିୟମରେ ଅଂଶୀ ନୁହଁନ୍ତି। ସେଠି ଦୃପଦ ଦେଖିଲେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାଇ—ଯଜ ଓ ଉପଯଜ, ଯେଉଁମାନେ ଋଷିସନ୍ତାନ ଏବଂ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ। ସେମାନେ ସମ୍ହିତା ପାଠରେ ଲିନ ଥିଲେ, କଶ୍ୟପ ଗୋତ୍ରୀୟ ଏହି ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ପୋଷାକରେ ଥିଲେ। ଦୃପଦ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝି, ବିଶେଷକରି ଛୋଟ ଭାଇ ଉପଯଜଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉପଯଜଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ଉପଯଜ ଗୁରୁସେବାରେ ନିଷ୍ଠ, ମନୋହର ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ଥିଲେ। ଦୃପଦ ଉପଯଜଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଆସନ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଫଳ ଦେଇ ଯଥାଯଥ ଆଦର କଲେ। ଏହା ପରେ ଉପଯଜ ଦୃପଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆମକୁ ଚାହିଁଛନ୍ତି? କାହିଁକି ଏପରି ପ୍ରୟାସ କରିଛନ୍ତି? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।" ମହାମୁନିମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଦେଖି, ଦୃପଦ ଉପଯଜଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—"ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମୁଁ ଦ୍ରୋଣ ସମାନ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ପୁତ୍ର ପାଇପାରିବି? ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧନ ଦେବି।" ଉପଯଜ କହିଲେ—"ମୁଁ ପୁରସ୍କାର ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଦୃପଦ; ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ପୁରସ୍କାର ଚାହେଁ, ସେଠାକୁ ଯିଅନ୍ତୁ।" ତା'ପରେ ଦୃପଦ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଉପଯଜଙ୍କୁ ସେବା କଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ବର୍ଷ ଶେଷରେ ଉପଯଜ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ—"ମୋ ଭାଇ କେବେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିନଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିଲୁ। ମୁଁ ଏକ ଫଳ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଥିଲି, ଯାହାର ପବିତ୍ରତା ଅଜ୍ଞାତ। ମୋ ଭାଇ କେବେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଫଳ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ; ସେ ତାହାର ଦୋଷ ଓ ତାହା ସଂପୃକ୍ତ ବିଷୟ ଦେଖିଥିଲେ। ସେ ପବିତ୍ରତାକୁ ଭିନ୍ନ କରିଥିଲେ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ କିପରି କରିପାରିବେ? ସମ୍ହିତା ଅଧ୍ୟୟନ ଶେଷେ ଓ ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପରେ, ସେ ଉଠାଇ ଆଣିଥିବା ଭିକ୍ଷା ଖାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟର ସ୍ୱାଦକୁ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି ସମ୍ହିତା ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ, ସେ ସଦା ଅନ୍ୟଙ୍କର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଭିକ୍ଷା ଖାଉଥିଲେ। ଖାଦ୍ୟର ଗୁଣ ବଢ଼ିବାକୁ ସେ ବାରମ୍ବାର ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅଥିଲେ; ଏହିପରି ଫଳ ଚାହାଁଥିବା ଦେଖି, ବିବେକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି ମନେ କରେ। ତେଣୁ ରାଜନ, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ; ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ।" ଉପଯଜଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୃପଦ ମନରେ ଅପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ଯଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେ ଯଜଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କରି କହିଲେ—"ହେ ଯଜ, ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଠ ସେଉଁ ଗୋଅଁ ଦେବି।" ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସହ ଶତ୍ରୁତାରେ ପୀଡ଼ିତ ଏବଂ ଅଶାନ୍ତ ଦୃପଦ, ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଅନ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବେନି ବୋଲି ବ୍ରାହ୍ମଣର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ସେ କହିଲେ—"ତେଣୁ ତୁମେ ମୋତେ ଦ୍ରୋଣଭୟରୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋତେ ଏମିତି ପୁତ୍ର ମିଳୁ, ଯାହା ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହେବ। ଏକ ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା ମହିଳା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉନ୍ତୁ, କାରଣ ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଥମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗୁଣରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଏହାପରେ ଦ୍ରୋଣ ମୋତେ ଜିତିପାରିବେନି; ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କ୍ଷତ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ।" "ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ତୀରବୃଷ୍ଟି ଓ ଶସ୍ତ୍ର ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦେହ ଧ୍ଵଂସ କରେ; ସେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଭାରତମୁଖ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତ ଗୁରୁ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଛଅ ମଣିର ଧନୁଷ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତଳୱାର ଅଛି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଶ୍ଚିତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଧନୁଷ୍ୟଧାରୀ ହୋଇ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି; ସେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଓ ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ ସମାନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ। ସେ ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ପରଶୁରାମଙ୍କ ପରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶ ନାଶ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତି ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ, ମୁଁ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ସଫଳ ମନେ କରେ। କୌଣସି ତୀର, ଶୁଳ, ଅସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରେନି; ତାଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ ହୋଇଥିବା ହବି ପରି। ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଶକ୍ତିକୁ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ କେହି ରୋକିପାରେନି; ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପ୍ରଥମ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ପରେ ରଖି ଜିତିଥାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତି ବଳବତୀ ହୁଏ; ଏହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତି ଚାହିଁଛି।" "ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି, ତୁମେ ଦ୍ରୋଣଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଥମ; ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଏମିତି ପୁତ୍ର ମିଳୁ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଶେଷ ହେବ। ଆଜି ମୋତେ ଏମିତି ପୁତ୍ର ଦିଅ, ଯିଏ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହେବ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯଜ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବହୁ ପରିମାଣ ଗୋଅଁ ଦେବି।" ଯଜ "ଏହିପରି ହେଉ" ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ଗୁରୁଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅନିଚ୍ଛାସ୍ୱରୂପ ଉପଯଜଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଡାକିଲେ। ସେ ଦୃପଦଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ମୋ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମକୁ ପୁତ୍ର ମିଳିବ।" ଏହିପରି କହି ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଋଷି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ।