ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଓ ଭାରତ, ଦ୍ରୋଣ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ଡ୍ରୁପଦଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟର ଅର୍ଧାଂଶ ଦେଇଦେଲେ। ଏହା ପରେ ମକନ୍ଦୀରେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ, ଦଶ ହଜାର ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟରେ, ଡ୍ରୁପଦ ଦୁଃଖିତ ମନେ ରହିବାକୁ ଲାଗିଲେ, କମ୍ପିଳ୍ୟ ନାମକ ପ୍ରମୁଖ ନଗରରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ବାସ ହେଲା। ଦ୍ରୋଣ ଡ୍ରୁପଦଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ପାଞ୍ଚାଳ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୟ କରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତିନି କେବେ ହାରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ନିଜରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତିର ଅଭାବ ଅନୁଭବ କରି, ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶାରେ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଲେ। ଏହିପରି ଦ୍ରୋଣ ଆହିଛ୍ଛତ୍ର ନଗର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏଭଳି, ଓ ରାଜା, ଜନସମୃଦ୍ଧ ଆହିଛ୍ଛତ୍ର ନଗର ପାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରାଯାଇ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଡ୍ରୁପଦ ତାଙ୍କର ଦ୍ରୋଣ ସହ ବିରୋଧକୁ ମନେ ପକାଇ ଭଲରେ ଶୁଅନ୍ତି ନଥିଲେ; ତାଙ୍କର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜିତିବା ଆଶା ରହିଲା ନାହିଁ। ନିଜେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତିର ଅଭାବ ଅନୁଭବ କରି, ଅସହ୍ୟ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ତାହା ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରି ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ‘ମୋ ପାଖରେ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନ ନାହିଁ; ମୋ ବଂଶର ଉପରେ ଲଜ୍ଜା,’ ବୋଲି ମନେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ। ତିନି ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନିଅଥିଲେ; ‘ଏଇ ସଂସାରରେ ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କୌଣସି ଲୋକ ନାହିଁ।’ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ଆଶାରେ ସେ ଭୂମିକୁ ଘୁଞ୍ଚି, ଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ନିୟମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ର ଶକ୍ତିକୁ ଟକ୍କର ଦେଇପାରିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଖୋଜୁଥିଲେ। ଏହି ଉଦ୍ୟମରେ ସେ କେବେ ବି ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏଭଳି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଗଙ୍ଗାର ଅନ୍ଧକାର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତେ ପାଠ ଶେଷ କରିଥିଲେ, କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁନଥିଲେ ନାହିଁ। ସେଠି ଡ୍ରୁପଦ ଦେଖିଲେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାଇ—ଯଜ ଓ ଉପଯଜ, ଋଷିପୁତ୍ର, ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ। ସେମାନେ କାଶ୍ୟପ ଗୋତ୍ରୀୟ, ସମ୍ହିତା ପାଠରେ ଲିନ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅରଣ୍ୟରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପରିଧାନ କରିଥିଲେ। ଡ୍ରୁପଦ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଦେଖି, ବିଶେଷ କରି ଛୋଟ ଭାଇ ଉପଯଜଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ନିକଟସ୍ଥ ହେଲେ। ସେ ଉପଯଜଙ୍କୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—ଉପଯଜ ଗୁରୁସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ମନରମ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣରେ ସମର୍ଥ। ଡ୍ରୁପଦ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଲେ—ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳ, ଆସନ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଫଳ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଇ। ଏପରେ ଉପଯଜ କହିଲେ, “କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆମକୁ ଆଣିଛନ୍ତି? କି ପାଇଁ ଏତେ ଉଦ୍ୟମ କରିଛନ୍ତି? ଦୟାକରି କୁହନ୍ତୁ।” ଋଷିମାନ୍ୟଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଜଣାଇ, ଡ୍ରୁପଦ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମୁଁ ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁଅ ପାଇପାରିବି? ଉପଯଜ, ଏହି ଯଜ୍ଞ କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧନ ଦେବି।” ଉପଯଜ କହିଲେ, “ମୁଁ ଫଳ ଆଶା କରୁନଥିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।” ଏହାପରେ ଡ୍ରୁପଦ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ତାଙ୍କୁ ସେବା କଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଦ୍ୟମ କଲେ। ଏକ ବର୍ଷ ପରେ, ଉପଯଜ ଉଚିତ ସମୟରେ ମୃଦୁ କଥାରେ କହିଲେ, “ମୋ ବଡ଼ଭାଇ ଯଜ କେବେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି ନଥିଲେ, ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାକୀ ଘୁଞ୍ଚିବା ବେଳେ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିବା ସମୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏକ ଫଳ ଦେଖିଲି, ଯାହାର ପବିତ୍ରତା ଅଜ୍ଞାତ। ସେ କେବେ ଅନିର୍ବିଚାର କରି ଫଳ ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଫଳ ଦେଖି ତାହାର ଦୋଷ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତି ଦେଖନ୍ତି। ସେ ପବିତ୍ରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟଠାରେ କିପରି କରିପାରିବେ? ସମ୍ହିତା ଅଧ୍ୟୟନ ଶେଷରେ ଓ ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପରେ, ସେ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଖାଆନ୍ତି ଓ ଭୋଜନର ସ୍ୱାଦ ବଡ଼ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି। ଗୁରୁଗୃହରେ ଅରଣ୍ୟରେ ସମ୍ହିତା ପଢ଼ୁଥିବା ବେଳେ ସେ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭିକ୍ଷା ଖାଆନ୍ତି। ଭୋଜନର ଗୁଣ ଗାଇ ଆବୃତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ଫଳ ଆଶାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ମନେ କରିଛି। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଯାଅ, ଓ ରାଜା; ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବେ।” ଉପଯଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଡ୍ରୁପଦ ଯଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, ମନେ ଅପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ। ସେ ଯଜଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇ କହିଲେ, “ହେ ଯଜ, ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଠଶ ଗଈ ଦେବି।” ଡ୍ରୋଣ ସହ ଶତୃତାରେ ପୀଡ଼ିତ ଏବଂ ଶରଣ ନେଇ, ମନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ, କ୍ଷତ୍ରିୟ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ତେଣୁ ତୁମେ ଏଠି ମୋତେ ଡ୍ରୋଣ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏମିତି ଏକ ପୁଅ ହେଉ, ଯିଏ ଡ୍ରୋଣଙ୍କର ବିନାଶ ହେବ। ସୁନ୍ଦର ରୂପବତୀ ଏକ ଝିଅ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉ; ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦୁହିଁ ଗୁଣରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ତେବେ ଡ୍ରୋଣ ମୋତେ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ବିରୋଧରେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ; ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟ ନାହିଁ, କୌଣସି ନେତୃତ୍ୱ ନାହିଁ। ଡ୍ରୋଣ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶିକ୍ଷକ, ତାଙ୍କର ବାଣ ବର୍ଷା ଓ ଅସ୍ତ୍ର ବିପକ୍ଷୀ ଶରୀରକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ସେ ଷଡ୍-ମଣି ଧନୁଷ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତଳୱାର ଧାରଣ କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ରହିଛି। ବିଶାଳ ମନ ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଧନୁଷରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶତୃମାନେକୁ ବିନାଶ କରନ୍ତି; ସେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଓ ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ ସମାନ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବଳ।