ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ ପରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ତିନିଟି ରଥ ଅସ୍ତଚଳ ଦିଗରୁ ଆସିଲା—ସେମାନେ କୃତବର୍ମା, କୃପାଚାର୍ୟ୍ୟ ଏବଂ ଦ୍ରୋଣ ପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମା। ସେମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧର ମୁଣ୍ଡ ଅଞ୍ଚଳରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅନେକ ବୀରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଏଠିରେ ଅଶ୍ୱଥାମା ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି ଦୃଢ଼ ଶପଥ ନେଲେ—"ମୁଁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାଞ୍ଚାଳ ଏବଂ ପାଣ୍ଡବ ଓ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେବନାହିଁ।" ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଉଠି ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ରାତିରେ ଅନେକ କାଉଁ କାଉଁ ଗଛରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଉଲ୍ଲୁ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କ ମନେ ପିତୃବିୟୋଗର କ୍ଷୋଭ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭାବିତ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ ଶୟନାଗତ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ନଶ୍ଟ ହେବେ। ସେ ଶିବିର ଦ୍ୱାରରେ ଗଲେ, ଏଠି ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ଯାହା ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା। ସେଉଠି ଅଶ୍ୱଥାମା ଦେଖିଲେ ଯେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅସ୍ତ୍ରବିଧ୍ୱଂସ ହେଉଛି, ଏଉଁ ସ୍ଥାନରେ କଣ୍ଠିତ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରି ଶୀଘ୍ର ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଉଛି। ପରେ ରାତିରେ, ସେଉଁଠି ଶୟାନାଗତ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାଞ୍ଚାଳ, ତାଙ୍କ ପରିବାର ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କ କ୍ରୂର ହସ୍ତରେ ବିନାଶ ପାଇଲେ। କୃତବର୍ମା ଓ କୃପାଚାର୍ୟ୍ୟ ସହିତ ଏହି ହତ୍ୟା ଘଟିଲା, ଏବଂ କେବଳ ପଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଲେ। ମହାଧନୁର୍ଧର ସାତ୍ୟକି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଏଉଁପରି ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ରାତିରେ ଶୟାନାଗତ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଉପରେ ବିପର୍ୟୟ ଆଣିଲେ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସାରଥି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା ଖବର ଦେଲେ; ଦ୍ରୌପଦୀ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ, ପିତା ଓ ଭାଇମାନଙ୍କ ନିଧନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ। ତିଁ ସତ୍ୟନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ ଅନ୍ନଜଳ ତ୍ୟାଗ କରି ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବେ, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ। ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ ଭୀମ ତାଙ୍କ ଇଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଗଦା ଉଠାଇ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଗୁରୁପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ। ସେଉଁଠି, ଭୀମସେନଙ୍କ ଭୟ ଓ ନିୟତିର ଚାପରେ, ଅଶ୍ୱଥାମା କ୍ରୋଧରେ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ, କିନ୍ତୁ କହିଲେ—"ଏହା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧେ ନୁହେଁ!"। ତେବେ କୃଷ୍ଣ ଶାନ୍ତ କରି କହିଲେ, "ଏହି କାମ କରନାହିଁ," ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ସେ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ନିବାରଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କ ଚତୁର୍ ଚେଷ୍ଟା ଦେଖି, ବ୍ୟାସଦେବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଶାପ ପୂରଣ ହେଲା। ପରେ, ବଡ଼ ରଥୀ ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର ମଣି ପାଣ୍ଡବମାନେ ନେଇ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହା ହେଉଛି ଦଶମ ସଉପ୍ତିକ ପର୍ବର କଥା, ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶମ ପର୍ବର ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକୁ ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାସ ଉପସ୍ଥାପନା କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ଅଟଶେ, ଏବଂ ସପ୍ତତି ଶ୍ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁସ୍ତକରେ ସଉପ୍ତିକ ଓ ଈଷୀକା ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଛି, ଏହା ପରେ ଷ୍ଟ୍ରୀ ପର୍ବ ଆସେ, ଯେଉଁଠି କ୍ଷମା ଓ କରୁଣା ଉଦିତ ହୁଏ। ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ପୁଅମାନଙ୍କ ଶୋକରେ ଅନ୍ଧ ଓ ଅବିବେକୀ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣ ଆଣିଥିବା ଲୋହ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ। ଭୀମସେନଙ୍କ ଚତୁର୍ ଚେଷ୍ଟା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନୋବଳ ଭଙ୍ଗ କଲା; ସେ ଶୋକେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ଏଠି ଵିଦୁର ତାଙ୍କୁ ଜଗତ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଏଠି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, କୌରବ ଯୁୟୁତ୍ସୁ ଓ ରାଜପରିବାରଙ୍କ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତ ବିଦାୟ ବିବରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏଉଁଠି ଶୂରବୀରଙ୍କ ଜଣାନୀମାନଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକମୟ ବିଲାପ, ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ବ୍ୟାକୁଳତା ବିବରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ଭାଇ, ପିତାମାନେ—ଯେଉଁମାନେ କଦାପି ପଳାୟନ କରିନଥିଲେ—ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଏଉଁଠି ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଦୁଃଖ, ପୁଅ ଓ ପୌତ୍ରମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉପାୟ ବିବରଣ ଅଛି। ଧର୍ମରେ ଅଗ୍ରଣୀ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ସମସ୍ତ ରାଜମାନଙ୍କ ଶବର ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ରାଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି ଦେବା ସମୟରେ, ପୃଥାପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଜନ୍ମ ଖୋଲାସା ହେଲା। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ୟାସଦେବ ଏଠିରେ ଉପସ୍ଥାପନା କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଏକାଦଶମ ପୁସ୍ତକ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦର କାରଣ। ଏହି ପୁସ୍ତକ ଭଲମନ୍ୟସମାଜର ହୃଦୟକୁ ଉଦ୍ବେଗିତ କରିବା ପାଇଁ ରଚିତ, ଏଠି ଏକୋଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ଏଠି ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ସାତଶେ ପଚାତ୍ତରି, ବ୍ୟାସଦେବ ଏହି ଭାରତ କଥାକୁ ଏପରି ଉପସ୍ଥାପନା କରିଛନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଦ୍ୱାଦଶମ ପୁସ୍ତକ, ଶାନ୍ତି ପର୍ବ, ଯେଉଁଠି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିରକ୍ତିରେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଅଧିକ ହୁଏ। ପିତା, ଭାଇ, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ଚାଚାମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଶାନ୍ତି ପର୍ବରେ ଶାରତଳ୍ପୀକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ରାଜମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ବିପଦ ସମୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏଉଁଠି ସମୟାନୁସାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣି, ମଣିଷ ସତ୍ୟରୂପେ ସର୍ବଜ୍ଞତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ; ଏଉଁଠି ମୋକ୍ଷ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶମ ପୁସ୍ତକ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଏପରି ଚିହ୍ନିତ; ଏଠି ତିନିଶେ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସଂଖ୍ୟା ଉଣତିସ, ତପସ୍ୟା ବିଷୟରେ ନବ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ଚଉଦ ହଜାର ସାତଶେ। ଏଠି ସପ୍ତବିଂଶତି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏହା ପରେ ଉତ୍ତମ ଅନୁଶାସନ ପର୍ବ ଆସେ।