ଯୁଧ୍ଧର ଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଶୂର ବୀର ଶଲ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରାଜ ରାଜାଙ୍କର ଅନ୍ତ୍ୟ ଘଟିଲା। ସହଦେବ ଯୁଧ୍ଧରେ ଚତୁର ଚଳାକ ଶକୁନିଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସେନାର ଅଧିକାଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, କେବଳ କିଛି ଅଂଶ ବଞ୍ଚିଥିଲା। ତେବେ, ସୁୟୋଧନ ଏକ ହ୍ରଦରେ ଲୁଚିଗଲେ, ସେଠାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଭୀମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏଠାରେ କଥା ହେଉଛି, ଯେଉଁଠି ଶିକାରୀମାନେ ଏବଂ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଜ୍ଞାନମୟ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ତାପରେ, କ୍ରୋଧିତ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ହ୍ରଦରୁ ବାହାରି ଭୀମଙ୍କ ସହ ଗଦାଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଯୁଧ୍ଧ ସଭାରେ ବଳରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ତୀର ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା। ଏଠାରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ଭୀମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଗଦାଯୁଦ୍ଧ ଘଟିଲା। ଭୀମଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଜଂଘା ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ଏହି ନବମ ପର୍ବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାର ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି କହାଯାଏ। ଏହି ପର୍ବରେ ଅଠାଵାଞ୍ଚାଲିଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ୩୨୨୦ ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି, ଯାହା ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାସ ରଚନା କରିଛନ୍ତି। ତାପରେ, ଭୟଙ୍କର ସୌପ୍ତିକ ପର୍ବ ଆସେ, ଯେଉଁଠି ଜଂଘାଭଙ୍ଗ ଦୁର୍ୟୋଧନ କ୍ରୋଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ପାଞ୍ଡବମାନେ ଯୁଧ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଛାଡ଼ିବା ପରେ, କୃତବର୍ମା, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମା ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ରକ୍ତରେ ରଞ୍ଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ ତିନି ରଥରେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଯୁଧ୍ଧ ମୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଶପଥ କଲେ—"ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଓ ପାଞ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ମୋର କ୍ରୋଧ ଛାଡିବି ନାହିଁ।" ଏପରି କହି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ବୃହତ୍ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଥିବା ବେଳେ ରାତିରେ ଅନେକ କାଉଁ ଉଲ୍ଲୁ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ ହେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଦ୍ରୋଣୀ, ପିତୃବଧ ସ୍ମୃତିରେ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ, ଶୟନରତ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିହତ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ଏହିଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଶିବିର ଦ୍ୱାର ପାଖକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ଢାକି ଦେଉଥିଲା। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ୍ର ଧ୍ୱଂସ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଦ୍ରୋଣୀ ଦୃତ ଭାବେ ଦେଖିଲେ ଏହା ଧୃତିହୀନ ଦୃଷ୍ଟିର ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉପାସନା ହେଉଛି। ତାପରେ, ରାତିରେ ଯେତେବେଳେ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଓ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ତାଙ୍କ ପରିବାର, ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ଦ୍ରୋଣୀ, କୃତବର୍ମା ଓ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ। କେବଳ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ରକ୍ଷା ପାଇ ସେଠାରୁ ପଳାଇଲେ। ସାତ୍ୟକି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେଠାରେ ନିହତ ହେଲେ; ଏହିଭଳି ଶୟନରତ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସାରଥି ପାଞ୍ଚାଳ ହତ୍ୟାର ଖବର ପାଞ୍ଡବମାନେ ଦେଲେ। ଦ୍ରୌପଦୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ପିତା ଓ ଭାଇମାନେ ନିହତ ହେବାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଅନ୍ନଜଳ ତ୍ୟାଗ କରି ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବାକୁ ବସିଲେ। ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଆବେଦନ ଶୁଣି, ଭୀମ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଗଦା ନେଇ କ୍ରୋଧରେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚଲିଗଲେ। ଭୀମସେନଙ୍କ ଭୟରେ ଓ ଦୈବ ଚାଳନାରେ, ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ, କିନ୍ତୁ କହିଲେ—"ଏହା ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ନୁହେଁ!" ତେବେ, କୃଷ୍ଣ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ, "ଏହା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ," ବୋଲି ନିବାରଣ କଲେ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେହି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କଲେ। ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରଙ୍କ ଧୂର୍ତ୍ତତା ଦେଖି, ବ୍ୟାସ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶାପ ଦେଲେ। ପରେ, ବିଜୟୀ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରଙ୍କ ମୁକୁଟ ମଣି ନେଇ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦେଇ ଖୁସି ହେଲେ। ଏହା ଦଶମ ପର୍ବ, ସୌପ୍ତିକ ପର୍ବ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟଶତ ଓ ସତରେ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମୁନି କହିଛନ୍ତି। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ତ ପୁସ୍ତକରେ ସୌପ୍ତିକ ଓ ଇଷୀକା ଉପଖ୍ୟାନ ଅଛି, ତାପରେ ନାରୀମାନେ ଦୟାର ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ଓ ବିବେକହୀନ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣ ଆଣିଥିବା ଲୋହ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖିଲେ। ଭୀମସେନଙ୍କ ଧୂର୍ତ୍ତତା ତାଙ୍କ ମନ ଭଙ୍ଗ କଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ତୀବ୍ର ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ବିଦୁର ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଶାନ୍ତ କଲେ। ଏଠାରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, କୌରବ ଯୁୟୁତ୍ସୁ ଓ ରାଜପରିବାର ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଦାୟ ନେଲେ। ଏଠାରେ ନାୟକମାନଙ୍କ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ କ୍ରନ୍ଦନ, ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ବିମୂଢତା ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା। ଯୁଧ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ଭାଇ, ପିତାଙ୍କୁ ନିହତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ ଗାନ୍ଧାରୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁତାପ କଲେ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ କଲେ। ଏଠାରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଧର୍ମର ଅନୁସରଣକାରୀ ରାଜା, ନିହତ ରାଜାମାନେ ନିମନ୍ତେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି ଦେବା ସମୟରେ, ପୃଥାପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଜନ୍ମ ଖୋଲାସା ହେଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ମହାଭାରତର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଅଶ୍ରୁସିକ୍ତ, ଶୌର୍ୟମୟ ଓ ଶାନ୍ତିର ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।