ମନରେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ୟ, ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ପୁଅଙ୍କୁ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ, ପାଞ୍ଚାଳ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ସେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ବିଳମ୍ବ ନ କରି, କୁରୁମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ନଗରୀ, ନାଗସାହ୍ୱୟ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ନାଗପୁରକୁ ପହଞ୍ଚି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଗୋପନ ଭାବରେ ଗୌତମଙ୍କ ଘରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ, କ୍ରୁପାଚାର୍ୟ ଯେତେବେଳେ ପାର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଶିଖାଇଲେ, ତେବେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ କେହି ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ନିଜ ପରିଚୟ ଲୁଚାଇ, ସେ କିଛିଦିନ ସେଠାରେ ରହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ ଗଜସାହ୍ୱୟ ରୁ ବାହାରିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବଲ୍ ଖେଳୁଥିଲେ। ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅଙ୍ଗୁଠି କୁଆଁ ଭିତରକୁ ପଡ଼ିଗଲା। ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ବଲ୍ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ଗଭୀର ଗଡ଼ିକୁ ପଡ଼ିଗଲା, ଯାହା ଆକାଶ ତାରା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହା ଦେଖି, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ବଲ୍ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ବଲ୍ ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହା ଦେଖି ସେମାନେ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଖ ନମାଇ ଏକାପରି ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଜଣେ କଳା, ବୃଦ୍ଧ, ଦୁର୍ବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ପାଖରେ ଅଗ୍ନିକୁ ରଖି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି, ଛୁଆମାନେ ନିଜର ଉତ୍ସାହ ହରାଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। ତେବେ, ପାଞ୍ଚାଳଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ୟ, ଏହି ଅସହାୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନେକୁ ଦେଖି, ମୃଦୁ ହସି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ କହିଲେ— “ହାୟ, ତୁମର ବୀରତା ଓ ଶସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଲଜ୍ଜା! ଭାରତବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ଏତିକି ସାଧାରଣ ଉପହାର ମଧ୍ୟ ପାଇପାରିଲାନି।” “ମୁଁ ଏହି ଉପହାର ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ଉଭୟକୁ କଣ୍ଡର ତୀର ଭଳି କୁଶଦ୍ୱାରା ଉଠାଇ ଦେଉଛି; ମୋତେ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ।” ତେବେ, କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ— “କ୍ରୁପାଚାର୍ୟଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ସଦା ଭିକ୍ଷା ପାଇପାରିବେ।” ଏଠାରେ କିଛି କୁଶ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ କରିଛି। ଏହାର ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟ କାହାରି ନହିଁ; ମୁଁ ଏକ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ବଲ୍ ଓ ଅନ୍ୟ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗୁଠି ଉଠାଇ ଦେଖେଇବି। ତା’ପରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ୟ କହିଥିବା ପ୍ରକାର ସମସ୍ତ କାମ ଏକେବାରେ କରିଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ବିସ୍ମୟରେ ଚକିତ ହୋଇ ଚକ୍ଷୁ ଫାଟି ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଭାବିଲେ—“ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅସାଧାରଣ!” ସେମାନେ କହିଲେ— “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୟାକରି ଏହି ଅଙ୍ଗୁଠି ରତ୍ନ ତୁରନ୍ତ ଉଠାଇ ଦିଅ।” ଦ୍ରୋଣା, ତୀରରେ ମନ୍ତ୍ର ପଠି, ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ଛିଦ୍ର କରି, ତାହାକୁ ଉପରକୁ ଆଣିଲେ। ତୀରରେ ଲପଟି ରହିଥିବା ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ବାହାର କରିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଦ୍ରୋଣା ଅସ୍ତିର ନ ହୋଇ, ଏହି ଅଙ୍ଗୁଠି ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେକୁ ଦେଇଦେଲେ। ଏହା ପାଇଁ ଛୁଆମାନେ ସେଠାରେ ବନ୍ଦନା କରି କହିଲେ— “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟ କାହାରି ନାହିଁ। ଆପଣ କିଏ? କାହାର ପୁଅ? ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ଦ୍ରୋଣା ରାଜପୁତ୍ରମାନେକୁ କହିଲେ— “ମୋର ରୂପ ଓ ଗୁଣ ଭିଷ୍ମଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।” ରାଜପୁତ୍ରମାନେ “ଏହିପରି ହେବ” ବୋଲି କହି, ଭିଷ୍ମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଓ ଦ୍ରୋଣାଙ୍କ କଥା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଭିଷ୍ମ ବୁଝିଗଲେ ଯେ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ରୋଣା ଅଟୁଟ। ଭିଷ୍ମ ଭାବିଲେ— “ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଶିକ୍ଷକ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।” ତେଣୁ ସେ ଦ୍ରୋଣାଙ୍କୁ ନିଜେ ଆଣି ବହୁତ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭିଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣାଙ୍କୁ ସୁକୌଶଳରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦ୍ରୋଣା ସେଠାରେ ନିଜ ଆସିବାର କାରଣ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ— “ହେ ନିର୍ମଳ, ମୁଁ ଏକଥା ଦିନ ଅଗ୍ନିବେଶ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ପାଖକୁ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଶିଖିବା ପାଇଁ ଯାଇଥିଲି, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ପାରଙ୍ଗତି ଆଶା କରି। ଏଠାରେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବେ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଜଟାଧାରୀ ହୋଇ, ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ସେବା କରିଥିଲି। ଏଠି ପାଞ୍ଚାଳ ରାଜପୁତ୍ର ଯଜ୍ଞସେନ ମଧ୍ୟ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଶିଖିବା ପାଇଁ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ମୋର ବନ୍ଧୁ ଓ ପ୍ରିୟ ହୋଇଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲି। ଶିଶୁବେଳୁ ଆମେ ଏକଠି ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲୁ; ସେ ସଦା ମୋର ପ୍ରିୟ ଓ ମୋତେ ଖୁସି କରୁଥିଲେ।” “ଏକଦିନ, ସେ ମୋତେ ଏହି କଥା କହିଲେ— ‘ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ମହାତ୍ମା ଦ୍ରୋଣା। ଯେତେବେଳେ ପାଞ୍ଚାଳ୍ୟ ମୋତେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ରାଜ୍ୟର ଅର୍ଧାଂଶ ତୁମେ ଉପଭୋଗ କରିବ। ମୋ ସମସ୍ତ ଭୋଗ, ଧନ ଓ ସୁଖ ତୁମ ଅଧିନରେ ରହିବ।’ ଏହିପରି କହି, ସେ ମୋତେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ, ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।” “ମୁଁ ସେଇ କଥା ସଦା ମନରେ ରଖିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ପୁଅ ପାଇଁ ଆଶା କରି, ଅଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଫେଲି। ମୁଁ ଶାରଦ୍ୱତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲି, ଯିଏ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ, ଯିଏ ସଦା ହୋମ, ଯଜ୍ଞ ଓ ନିୟମରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଗୌତମୀଙ୍କ ଉପରେ ମୋତେ ଏକ ପୁଅ ମିଳିଲା—ଅଶ୍ୱଥାମାନ, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଭୀମ ପରି ବଳଶାଳୀ, ଏବଂ ତା’ର ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ। ମୁଁ ଭାରଦ୍ୱାଜ, ସେଇ ପୁଅ ଉପରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଯେପରି ଖୁସି ହେଉଛି, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲି; କିନ୍ତୁ ଧନୀମାନେ ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେ ଗାଈର ଦୁଧ ପିଉଥିବା ଦେଖି, ମୋର ଅଶ୍ୱଥାମାନ ଛୁଆଁବେଳେ କାନ୍ଦିଲା, ଏହି କଥା ମୋତେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଦେଲା।