କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ଯେପରି ଆଦର ସହିତ ରଖାଯିବା ଉଚିତ, ସେପରି ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ—ଏପରି ଯେ, ବାୟୁ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ନିର୍ଦୋଷ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କୁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ ପଞ୍ଚ ଶୂରବୀର ପୁଅ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସମାନ ଥିଲେ। ବିଦୁର, “ଯଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରିୟା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନର ସ୍ଥାନରେ କରିଥିଲେ। ସହରରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜାରିମାନେ ଶୀଘ୍ର ଆଣିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଘୃତର ଗନ୍ଧ ମିଶିଥିଲା। ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଶବଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବସନ୍ତ ଫୁଲ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶୁଭ୍ର ଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚିତାକୁ ଶୋଭିତ କରାଯିବା ସହ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିଲା। ମନ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁ, ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମିଶି, ମହାଧନ, ମାଳା, ଓ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିବା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ସେହି ସିଂହ ସଦୃଶ ପୁରୁଷ, ମହାନ ଶୋଭାରେ ଏକ ରଥ ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ, ଯାହା ମଣିଷମାନେ ଟାଣୁଥିଲେ, ଏବଂ ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ନିଅଯାଉଥିଲେ। ଧଳା ଛତା, ଯକ୍ତୃଚ୍ଛା, ଓ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣର ଧ୍ୱନି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ମଣିଷମାନେ ଶତାଧିକ ମଣି ଆଣି, ଯେଉଁମାନେ ଚାହାଁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦାନରେ ଦେଉଥିଲେ। କୌରବଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ୍ର ଛତା, ବଡ଼ ବେନା, ଓ ଅପୂର୍ବ ବସ୍ତ୍ର ଆଣାଯାଇଥିଲା। ସଫେଦ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ପୂଜାରିମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଉଥିଲେ। ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଶୋକରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। “ମହାରାଜା ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଚିରଦୁଃଖରେ ରଖିଲେ, ଆମକୁ ଅନାଥ କଲେ, ଏବେ କେଉଁଠି ଯିବେ?”—ଏହିପରି ସବୁଙ୍କ ମନରେ ଦୁଃଖ ଝଡ଼ୁଥିଲା। ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଭୀଷ୍ମ, ବିଦୁର, ବାହ୍ଲିକ, ସୋମଦତ୍ତ, ଓ ଭୂରିଶ୍ରବା ରୋଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଗଙ୍ଗାର ଶୁଭ୍ର, ସମତଳ ଓ ମନୋହର ତଟରେ, ଅନେକ ଜଣ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ସତ୍ୟବାଦୀମାନେ ସିଂହସମ ପାଣ୍ଡୁ ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖିଲେ। ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଦେହକୁ ନାନା ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଚୁଆଯାଇ, ଶୁଭ୍ର କଳିକା ତେଲ ଓ ଦିବ୍ୟ ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ମସାଯାଇଥିଲା। ସୁନାର ବାଟିରେ ଜଳ ଛିଟିଏ ଦେହକୁ ଧୋଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲଗାଯାଇଥିଲା। କଳା ଅଗରୁ ଓ ତୁଙ୍ଗ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଶୋଭାଇ, ଦେଶୀ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଯାଇଥିଲା। ଏଭଳି ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇ, ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ବାଘ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପୂଜାରି, ରିତ୍ୱିଜ୍, ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱମେଧ ଅଗ୍ନିକ୍ରିୟା କଲେ। ପୂଜାରିମାନେ ସମ୍ମତି ଦେବା ପରେ, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟଞ୍ଜନ କରାଯାଇଥିଲା। ଚନ୍ଦନ, କମଳ, ସାରଳ, ଦେବଦାରୁ, ଗୁଗୁଳୁ ଓ ଲାକ ଦ୍ୱାରା ଚିତାରେ ଅଗ୍ନି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ହରିବେରା, ଉଶୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୁଭ୍ର ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଚିତାକୁ ଶୋଭିତ କରି, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଦାହ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା ମାତା ଭାବବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, “ହା, ମୋ ପୁଅ!” ବୋଲି କନ୍ଦି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ, ରାଜା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ କରୁଣାରେ, ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରି କନ୍ଦୁଥିଲେ। କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଦୁଃଖର ଦାହଡ଼ାରେ, ମାନବ ଓ ପଶୁଜନ୍ମୀ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତି କରି କନ୍ଦିଉଠିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଭୀଷ୍ମ, ବିଦୁର, ଓ ସମସ୍ତ କୌରବ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ପ୍ରବାହ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ଭୀଷ୍ମ, ବିଦୁର, ରାଜା, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓ କୁରୁବଂଶୀ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କରିଥିଲେ। ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଭୀଷ୍ମ, ବିଦୁର, ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦି, ପୁନି ଜଳଞ୍ଜଳି କରିଲେ। ଜଳଞ୍ଜଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଯେପରି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଜମିରେ ପଡ଼ି ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ, ସେପରି ସହରବାସୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି କରିଥିଲେ। ବାରୋ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହର ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ, ଅଶାନ୍ତ ଓ ନାୟକଶୂନ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି କଲେ। ତାପରେ ବିଦୁର, ଭୀଷ୍ମ, ବ୍ୟାସ ଓ ରାଜା, ବନ୍ଧୁମାନେ ମିଶି, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତସମ ଓ ପିତୃଯୋଗ୍ୟ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ। ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ରିୟା କରି, ହଜାର ବିଶିଷ୍ଟ କୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇବା ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମାନେ ମଣି ଓ ଉତ୍ତମ ଗ୍ରାମ ଦାନ ଦେଲେ। ଶୁଧ୍ଧିକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓ ସମସ୍ତେ ବରଣାବତ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଶୂରବୀର ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଇଁ ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ନିଜ ବନ୍ଧୁହାରା ଭାବରେ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଓ ମୁଢ଼ତାରେ ଦେଖି, ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସୁଖର ସମୟ ଚାଲିଗଲା; ଏବେ କଠିନ ଦିନ ଆସିଛି। ପ୍ରତିଦିନ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଆସିବ, ଏ ପୃଥିବୀ ତାହାର ଯୌବନ ହରାଇଛି। ଏକ ଭୟଙ୍କର କଳିଯୁଗ ଆସିବ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞ ରୀତି ହରାଇଯିବ, ଏହା ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ଯୁଗ ହେବ।