ପାଣ୍ଡୁ, ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍କର୍ମରେ ନିବେଶିତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଚରଣର ଫଳରେ ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ଶୂର ବନ୍ଧୁ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା । ସତରେ ଦିନ ପରେ, ପାଣ୍ଡୁ ଏହି ମୃତ୍ୟୁଲୋକ ଛାଡ଼ି ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଇଲେ । ମାଦ୍ରୀ ଜଣା ପାଇଲେ ଯେ, ପାଣ୍ଡୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର ହେଉଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେଇ, ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଇଲେ । ତାଙ୍କ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା ଦରକାର, ସେଗୁଡିକ ପରେ କରାଯିବା ଉଚିତ । ଏହି ସମୟରେ, କୁନ୍ତୀ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପାଞ୍ଚ ପୁଅମାନେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥିକ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଦରକାର — ଏହି ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ । ପାଣ୍ଡୁ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇ ଦେହ ଏଠାରେ ଅଛି, ଏବଂ ଏହି ପାଣ୍ଡବ ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସେମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମାତା କୁନ୍ତୀ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା, ସମ୍ମାନ ଓ ନିୟମିତ କ୍ରିୟାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବା ଉଚିତ । ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ପାଣ୍ଡୁ — ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁରୁବଂଶର ଧର୍ମଜ୍ଞ — ପିତୃ ତର୍ପଣ ପାଇଁ ଅର୍ପିତ ହେବେ । ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଅନେକ କୁରୁମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ତପସ୍ୱୀ ଓ ଗୁହ୍ୟକମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ । ଏମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ, ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଗଲେ । ବିଦୁରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଲା — "ଏହି ସିଂହସମ ପାଣ୍ଡୁ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ରାଜାଙ୍କ ପରି କର ।" ପାଣ୍ଡୁ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଧନ, ଗଂଧା, ଅଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଚାହାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଚାହିଁଛନ୍ତି, ଦେବା ଦରକାର । କୁନ୍ତୀ ଯେଉଁପରି ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଉଚିତ, ମାଦ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ସେପରି ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଦରକାର । ଏହିପରି ରକ୍ଷା କରାଯିବା ଉଚିତ ଯେ, ବାୟୁ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରିବେନି । ପାଣ୍ଡୁ, ନିର୍ମଳ ଓ ପ୍ରଶଂସନୀୟ, ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ପଞ୍ଚ ଦେବପୁତ୍ର ସମ ପୁଅମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ । ବିଦୁର, "ଏହିପରି ହେବ," କହି, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ କରିଲେ । ସହରରୁ ତେଜୋମୟ ଅଗ୍ନି, ଘୃତ ଗନ୍ଧରେ ମହକିଥିବା, ପୁରୋହିତମାନେ ଶୀଘ୍ର ଆଣିଲେ । ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଶବକୁ ବସନ୍ତ ଫୁଲ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶୋଭିତ କରାଗଲା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଳି କପଡ଼ରେ ଢାକାଗଲା । ମନ୍ତ୍ରୀ, ଆତ୍ମୀୟ, ମିତ୍ରମାନେ ଏହି ଶୋଭିତ ଶବକୁ ଘେରିଥିଲେ । ସିଂହସମ ପାଣ୍ଡୁ, ଅନେକ ଅଭୂଷଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ମାଦ୍ରୀ ସହିତ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶବବାହନରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଗଲେ । ଧଳା ଛତା, ଯକ୍-ପୁଛର ପଙ୍ଖା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣର ଶବ୍ଦରେ ସେମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ । ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି ଦେଇ, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଲେ । କୌରବ ପାଇଁ ଧଳା ଛତା, ବଡ଼ ଯକ୍-ପୁଛର ପଙ୍ଖା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ଆଣିଲେ । ପୁରୋହିତମାନେ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅଗ୍ନିକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଶୋଭିତ ଅଗ୍ନି ସମ୍ମୁଖରେ ଆଗେଇଲେ । ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭରି, ରଜାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେଇ, କାନ୍ଦିଲେ — "ଏମାନେ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖରେ ପେଲାଇ ଦେଲେ, ଆମେ ଏବେ ଅନାଥ ହେଲୁ, ରଜା କେଉଁଠି ଯିବେ?" ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଭୀଷ୍ମ, ବିଦୁର, ବାହ୍ଲିକ, ସୋମଦତ୍ତ, ଭୂରିଶ୍ରବ କାନ୍ଦିଲେ । ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଆଗ୍ରହରେ ଗଙ୍ଗାର ସୁନ୍ଦର, ଉତ୍ତମ, ସମତଳ ତଟକୁ ଗଲେ । ସତ୍ୟପାଳମାନେ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଶବବାହନ, ତାଙ୍କ ନିଷ୍କଳଙ୍କ କର୍ମର ଦେହ, ମାଦ୍ରୀ ସହିତ ସେଠାରେ ରଖିଲେ । ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ କଳିକା ତେଲ, ଦିବ୍ୟ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଶୋଭିତ କରାଗଲା । ସୁନ୍ଦର ସୁନା ଭାଣ୍ଡରୁ ଜଳ ଛିଟି, ଧଳା ଚନ୍ଦନରେ ଲଗାଇ ଡ଼ାକାଗଲା । କଳା ଅଲୁଇ ଓ ମହକିଥିବା ଟଙ୍ଗ ରେସିନ ମିଶାଇ, ଅଞ୍ଚଳୀୟ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇଲେ । ଏହି ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକା ପାଣ୍ଡୁ, ଜୀବନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ନୂତନ ସିଂହ ଭଳି, ଶୋଭିତ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା । ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଫିସିଆଣ୍ଟ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତମାନେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଅଗ୍ନିର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ କ୍ରିୟା କରିଲେ । ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ପୁରୋହିତମାନେ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ରଜା ପାଣ୍ଡୁ ଓ ମାଦ୍ରୀ ଘୃତରେ ଅନୁଲିପ୍ତ ହେଇଲେ । ସୁଗନ୍ଧ ଚନ୍ଦନ, ପଦ୍ମ, ସରଳ, ଦେଉଦାର, ଗୁଗ୍ଗୁଳ ଓ ଲାକ ସହିତ ଅନ୍ତିମ ଅଗ୍ନିକ୍ରିୟା କରାଗଲା । ହରିବେରା, ଉସୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶାଇ, ନିୟମାନୁସାରେ ଦେହଦ୍ୱୟ ଦହାଗଲା । ଏହି ଦେହ ଦେଖି, କୌଶଳ୍ୟା ଭ୍ରମରେ ଭରି, ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, "ହା, ମୋ ପୁଅ!" ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ । ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସହର ଓ ଗ୍ରାମ ଲୋକ, ରଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ଦୟାରେ ଭରି, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ । କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ — ମାନବ ଓ ପଶୁ ମଧ୍ୟ — ବିଳାପ କରିଥିଲେ । ଭୀଷ୍ମ, ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର, ବିଦୁର, ସମସ୍ତ କୌରବ, ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରି, ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିଲେ । ଭୀଷ୍ମ, ବିଦୁର, ରଜା, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓ କୁରୁବଂଶର ସମସ୍ତ ଜନନୀମାନେ, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ-ତର୍ପଣ କରିଲେ । ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଭୀଷ୍ମ, ବିଦୁର ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ, ସମସ୍ତେ ଏହି ଜଳ-ତର୍ପଣ କ୍ରିୟା କରି, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ।