ପାଣ୍ଡୁଙ୍କୁ ଶୟନାଶ୍ରୟରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ଋଷିମାନେ ଏବଂ ଦେବଗାନ ମିଶି ତାଙ୍କ ଠାରେ ଆସିଲେ । ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଭାରାତି, ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ । ପାଣ୍ଡୁ — ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ — ଏପରି ଲାଗୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦିନକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି । ମହାଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ହେଲେ । ଋଷିମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏକାଠି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସ ଦେଇ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପାଣ୍ଡୁ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ଶୋକ କଲେ । ସମସ୍ତେ କହିଲେ, “ହାଁ, ରାଜା! କାହା ପାଇଁ ଆମେ ତୁମକୁ ଛାଡି ଦେବା ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯାଉଛ ? ରାଜା, କିପରି ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ମିଳି...?” ଏଉଁପରି ଶୋକ କରିଲେ । ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ଶୋଷି ଶେଷ ହେବାରୁ, ପାଣ୍ଡୁ ତାଙ୍କର ପୁଅ — ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ଜୁମ୍ମାନେ — ଛାଡି ଦେଇ ଚାଲିଗଲେ । “କାହା ପାଇଁ, ଲୋକମାନଙ୍କ ନାଥ, ତୁମେ ତୁମ ପ୍ରିୟ ପୁଅମାନେ ଛାଡି ଦେଇ ଯାଉଛ ? ନିଶ୍ଚୟ, ଦେବମାନେ ବରତ ସଂସ୍କାରରେ ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ କରୁଛନ୍ତି, ଭାରତବଂଶୀ !” “ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମସଭାରେ ଅତିକ୍ରୁର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲ, ରାଜା; ତୁମେ ଆମ ସହିତ ମିଶି ଶୁଭ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ ।” “ଅଜମୀଢମାନେ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଯେପଥ ପାଇଥିଲେ, ତୁମେ କହିଥିଲେ — ଆମ ସହିତ ଏହିପଥରେ ଯିବା ।” “କୁରୁମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିବାବେଳେ, ତୁମେ କହିଥିଲେ — ଆମ ସହିତ ଏହିପଥରେ ଯିବା । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦିଅ, ରାଜା, ତୁମ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ।” ଏପରି ବହୁତ ଦୁଃଖରେ, ମାଦ୍ରୀ ଭୂମିରେ ଅଚେତ ହେଇ ପଡିଗଲେ, ଯେପରି ଶିକାରୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ର ଲାଗି ଜଙ୍ଗଲରେ ହରିଣ ଅଚେତ ହେଇ ଯାଏ । ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନେତୃତ୍ୱରେ ଓ ବେଦମାନେ ନିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ଭୂମିରେ ଅଚେତ ହେଇ ଗଲେ । ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପାଦକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ପାଣ୍ଡବମାନେ କହିଲେ, “ହାଁ, ଆମେ ନଷ୍ଟ ହେଗଲୁ, ପିତା ! ଆମେ ଅରକ୍ଷିତ ହେଗଲୁ !” “ତୁମେ ନାହାଁନ୍ତି, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ଆମେ ଶିଶୁମାନେ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ? ଆମେ ବିଶ୍ୱର ନାଥଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ରକ୍ଷକ ନାହିଁ ।” “ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବଡ଼ ରାଜା, ଦୁନିଆର ଅଜବ ଦେଖ; ଆମ ପରି ଦୁଃଖୀ କୌନ୍ସି ରାଜକୁମାର ନାହିଁ, ଭାରତବଂଶୀ !” “ତୁମ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବାରୁ, ଆମେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ବଡ଼ ଅପରାଧରେ ପଡିଗଲୁ ।” “କି କରିବା, ରାଜା ? କି କରିବା ଉଚିତ ? ଦୟା କରି ଆମେ ଉପରେ ଦୟା କର ।” “ତୁମର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ଆମେ ତୁମକୁ ପାଇଥିଲୁ; ଅହଙ୍କାର ଛାଡି, ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସି ଆମ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଥିଲ ।” “ବନ୍ୟ ଶାକ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଇ ଆମେ ପାଳିଥିଲ; ପିତାମାନେ ଯେଉଁ ସନ୍ତାନ ଚାହାନ୍ତି, ତୁମ ପରି ପୁଅ ଚାହିବେ ।” “ତିନି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଫଳ ଆଶା କରି, ଏବେ ସମୟ ଆସିଛି; ରାଜା, ତୁମେ ଏହି ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିବାପୂର୍ବକ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଭାରତବଂଶୀ !” ଏପରି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହି, ଭୀମ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କଲେ । “ଭାରତବଂଶ ଏକଥର ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ପାଣ୍ଡୁ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧାର ହେଲା; ତାଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାରୁ, ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ ଶାସକ ବିନା ହୋଇଗଲା ।” “ଏକଥର, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶ୍ରେଣୀ ନିକାଳି ଦିଆଯିଥିଲା, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ଏହି କଥା ଶୁଣି ଓ ମନେ ରଖି, ଶଂକର, ଏବେ ତୁମେ ଯାଉଛ ।” “ଅତିକ୍ରୁର ତପସ୍ୟା କରି, ଆମେ ତୁମକୁ ପାଇଥିଲୁ, ଭାରତବଂଶୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।” “କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ଉପଲବ୍ଧିର ଫଳ — ସେବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ — ତୁମେ ପାଇନାହିଁ; ଦଶରଥ ପରି କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାଇନାହିଁ ।” ଏପରି କହି, ଦୁଇ ଯମ — ଦୁଃଖରେ — ଶୋକ କରି ଆରମ୍ଭ କଲେ । “ମୁଁ ପ୍ରଥମ ଲାଗି ନିୟମିତ ପତ୍ନୀ; ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମୋର; ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ନିଶ୍ଚୟ ଘଟିବ — ମାଦ୍ରୀ, ମୋତେ ରୋକନି ।” “ମୁଁ ମୋର ପତିକୁ ଏଠାରେ ଖୋଜିବି, ଯିଏ ପିତୃଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲା; ଉଠ, ଏହି ଛାଡି ଦିଅ, ଏବଂ ଏହି ଶିଶୁମାନେ ରକ୍ଷା କର ।” “ପୁଅ ପାଇଁ ଏବଂ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଏବେ ମୁଁ ରଣନୀ ପତ୍ନୀର ଅବସ୍ଥା ଚାହେଁ ।” “ମୁଁ ଏକା ମୋର ପତିଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଯିବି, ଯିଏ ଚାଲିଗଲେ; ଆମେ ଅଭିଲାଷ ରେ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ — ବଡ଼, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ ।” “ମୋ ନିକଟକୁ ଆସି, ଏହି ଭାରତବଂଶୀ ଅଭିଲାଷ ରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛି; କିପରି ମୁଁ ଏହି ଅଭିଲାଷକୁ ଯମ ଲୋକରେ ଛାଡିପାରିବି ?” “ମୋର ରାଜା ହତ୍ୟା ହୋଇଛି, ରାଜୃଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ମୋର ମନ ଏପରି ନୁହେଁ, ମୋ ପରିଜନ ମଧ୍ୟ ଏପରି ନୁହେଁ ।” “ମୁଁ ମୋର ପତି ବିନା ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହିତ ଭାଇବସ୍ୱତ ଲୋକକୁ ଯିବି ।” “ମୁଁ ତୁମ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ଏପରି କଲେ, ବଡ଼ ଅଧର୍ମ ମୋତେ ଛୁଇଁଯିବ ।” “ତେଣୁ, ରାଣୀ, ମୁଁ ତୁମ ପୁଅମାନେ ପ୍ରତି ମୋ ପୁଅ ପରି ବ୍ୟବହାର କରିବି; ଏବଂ ମୋର ପତିଙ୍କୁ ଖୋଜିବି, ଯିଏ ଯମ ଲୋକକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ।” “ଏହି ରାଜା, ମୋତେ ଆଶା କରି, ପିତୃଲୋକ ଅଧୀନ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ; ରାଜାଙ୍କ ଶରୀର ସହିତ, ମୋର ଶରୀର ମଧ୍ୟ...” “ଭଲ ଭାବରେ ଶବ ଉପରେ ଆବୃତ କରି, ଜଳାଇ ଦିଅ — ଏହି ଦୟା କାର୍ଯ୍ୟ କର; ଶିଶୁମାନେ ପ୍ରତି ଜାଗୃତ ରୁହ, ମୁଁ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଛି; ତେଣୁ ଆମେ ଦେବା ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଖୁନି ।” ଋଷିମାନେ, ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ପ୍ରତାପୀ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଆଶ୍ବାସ କରି, କୁନ୍ତୀ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖି । “ଉତ୍ତମ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମର ନବୀନ ପୁଅମାନେ ଅଛି, କିପରି ମୁଁ ମରିପାରିବି ନାହିଁ; ଆମେ ପାଣ୍ଡବମାନେ — ଶତ୍ରୁ ଜୟ କରିବାର — କୁରୁଦେଶକୁ ନେବା ।” “ଯେତେବେଳେ ଲୋଭରୁ ଅଧର୍ମ ଉପଜେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଲୋଭୀ; ସେ କେବେ କେବେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପ୍ରତି ଉଚିତ ବ୍ୟବହାର କରିବେ ନାହିଁ ।” “କୁନ୍ତୀଙ୍କ ରକ୍ଷକମାନେ ଭୃଷ୍ଣି ଓ କୁନ୍ତିଭୋଜ; ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ପ୍ରବଳ ଶୈଳ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଭାଇ, ବଡ଼ ରଥୀ ।