ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ କୁଁତୀ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପଚାରିଲେ, “ମାଦ୍ରୀ, ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା, ତେବେ କିପରି ଏକା ଥିବାବେଳେ ତୁମେ ପ୍ରଲୋଭିତ ହେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁପଥରେ ଆଣିଲେ? ସେ କିପରି ତୁମକୁ ଏକା ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗିଥିବା ଶାପ ଭାବି ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ?” କୁଁତୀ ଆଉ କହିଲେ, “ହେ ବାହ୍ଲୀକ କନ୍ୟା, ତୁମେ ଧନ୍ୟ ଓ ମୋପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ତୁମେ ଆନନ୍ଦିତ ରାଜାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିଲେ। ମୁଁ ଚେଷ୍ଟା କଲି ତାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ରୋକିବାକୁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଅବଶେଷରେ ରୋକାଯିବା ନ ଥିଲା, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟର ଇଚ୍ଛା।" ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବା କୁଁତୀ ହଠାତ୍ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ମୂଳ ଛେଦିଦିଆ ଗଛ ପରି ସ୍ଥବିର ହୋଇ ପଡ଼ି ରହିଲେ। ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ମାଟିରେ ପଡ଼ି ରହିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ମାଦ୍ରୀ, ସ୍ନାନ କରି ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଶୋଭାମୟ ଶୟ୍ୟାରେ ଥିବା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରି, କୁଁତୀଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ। "ମହିଳେ, ଆସ," ବୋଲି ମାଦ୍ରୀ କୁଁତୀଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ପୁନର୍ବାର ଉଠି କୁଁତୀ ରାଜାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଅତି ଉତ୍ତମ ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମୁହଁରେ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କହିବେ। ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, କୁଁତୀ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କନ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ମାଦ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କନ୍ଦିଲେ। ଏହି ଭାବରେ ପାଣ୍ଡୁ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ପୁଅମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବଗାନମାନେ ଆସି ଦୁଃଖରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କଲେ। ପାଣ୍ଡୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ମନେ ହେଉଥିଲା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୋଇଛି, ସାଗର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମହାର୍ଷିମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଋଷିମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସମାନ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ଲୋକମାନେ ସେମାନେ କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପିତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ। "ହେ ରାଜା, କାହା ପାଇଁ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଉଛନ୍ତି? ମାଦ୍ରୀ ସହିତ ମିଳି କିପରି ଆପଣ ଏହି ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ କରିଲେ?" ଏଭଳି ବିଲାପ ହେଉଥିଲା। "ମୋର ଭାଗ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିବାରୁ, ପାଣ୍ଡୁ ଏବେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ଜୁଡ଼ା ଭାଇମାନେ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।" "କାହା ପାଇଁ, ହେ ପ୍ରଜାପତି, ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅମାନେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ? ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ଦେବମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରୁଛନ୍ତି, ହେ ଭାରତବଂଶୀ।" "ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାରେ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ଆମେ ସହିତ ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିବେ।" "ଅଜମୀଢମାନେ ଯେଉଁ ପଥ ଉପାର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ଆପଣ କହିଥିଲେ ଆମେ ସେଠିକୁ ସହିତେ ଯିବା।" "ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲି, ତେବେ ଆପଣ କହିଥିଲେ ଆମେ ସହିତେ ଯିବା; ଏକ କ୍ଷଣ ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବି।" ଏଭଳି ବିଲାପ କରି, କୁଁତୀ ଅଚେତନ ହୋଇ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଶିକାରିମାନଙ୍କର ଶିକାର ହୋଇଥିବା ହରିଣ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼େ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ, ବେଦପାରଙ୍ଗତ ଥିବା, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ମାଟିରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପାଦକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ବିଲାପ କଲେ, “ହେ ପିତା, ଆମେ ନାଶ ହୋଇଗଲୁ! ଆମେ ଏବେ ଅନାଥ!" "ଆପଣ ବିନା, ହେ ମହାପୁରୁଷ, ଆମେ ଶିଶୁମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ? ଆମେ ବିଶ୍ୱର ନାଥଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ଅନାଥ।" "ଏକ କ୍ଷଣରେ, ହେ ମହାରାଜ, ଦେଖନ୍ତୁ ଜଗତର ବିଚିତ୍ରତା: ଆମ ପରି ଅଭାଗା ରାଜପୁତ୍ର ଆଉ କେହି ନାହିଁ।" "ଆପଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାଜ୍ୟ ହାନି ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତେ ପାଣ୍ଡବ ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛୁ।" "କଣ କରିବୁ, ହେ ରାଜା? କଣ କରାଯିବ? ଦୟା କରି ଆମେ ଉପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ।" "ଆପଣଙ୍କ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଜନ୍ମ ନେଇଛୁ; ଗର୍ବ ଛାଡ଼ି ଆପଣ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ନିଜେ ଆମ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଥିଲେ।" "ବନ ଶାକ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଆମକୁ ପୋଷିଥିଲେ; ବଡ଼ ମନ୍ୟ ପିତାମାନେ ଏଭଳି ପୁଅ ଚାହାନ୍ତି।" "ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଫଳ ଲାଗି ଆପଣ ଆଶା କରିଥିଲେ, ଏବେ ତାହାର ସମୟ ଆସିଛି; ଏହି ଫଳ ଭୋଗ କରିବା ବିନା ଆପଣ ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏଭଳି ପିତାଙ୍କୁ କହି, ଭୀମ ମଧ୍ୟ ବିଲାପ କଲେ। "ଭାରତବଂଶ ଏକଥର ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ପାଣ୍ଡୁ ତାହାକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ରାଜ୍ୟ ହାରାଗଲା।" "ଏକଥର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତି ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥିଲା, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁଅ ତାହାକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏହା ଶୁଣି ଓ ମନେ ରଖି, ଏବେ ଯାଆନ୍ତୁ, ହେ ଶଙ୍କର।" "ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରି ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପାଇଥିଲୁ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ତଥାପି, ସେଇ ମହାସିଦ୍ଧିର ଫଳ—ସେବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଆପଣ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଦଶରଥଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଘଟିଥିଲା।" ଏଭଳି କହି, ଦୁଇ ଯମ (ନିର୍ବଳ ଓ ଦୁଃଖିତ) ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। "ମୁଁ ବୈଧ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ପତ୍ନୀ, ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମୋର; ଯାହା ଲିଖିତ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଘଟିବ—ମାଦ୍ରୀ, ମୋତେ ରୋକିବା ଚେଷ୍ଟା କରିନାହ।" "ମୋ ପତି ଏଠି ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବି; ତୁମେ ଉଠ, ଏହା ଛାଡ଼, ଏହି ଶିଶୁମାନେ ରକ୍ଷା କର।" "ପୁଅ ଲାଭ କରି, ମୋର କାମନା ପୂରଣ ହୋଇଛି, ଏବେ ମୁଁ ଏକ ବୀରପତ୍ନୀର ଦଶା ଚାହେଁ।" "ମୁଁ ଏକା ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରିବି; ମୁଁ ଆଶାରେ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ—ଏ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ।" "ଏହି ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି, କାମନାରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ଯମଲୋକରେ କିପରି ମୁଁ ସେଇ କାମନାକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିପାରିବି?" ଏଭଳି ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ବିଲାପରେ ଅରଣ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପରିବାର ଓ ଋଷିମାନେ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ।