କାମ ଆସକ୍ତିରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ପାଣ୍ଡୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶାପକୁ ଭୁଲିଗଲେ । ସେ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ସହ ଦାମ୍ପତ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ଲିନ ହେଲେ, ମନେହେ ଏହା କିଛି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘଟିଲା । କାମନା ଏବଂ ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ, ଶାପ ଭୟକୁ ଅବହେଳା କରି, ସେ ନିଜ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ । ତାଙ୍କ ମନ ଆସକ୍ତିରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଭାଗ୍ୟର ମାୟା ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଇଥିଲା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସବୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହାରାଇଥିଲା । ଏଭଳି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ପାଣ୍ଡୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ସାଥୀ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏବଂ କାଳର ନିୟମ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରସିଲା । ଏହା ପରେ, ମାଦ୍ରୀ ମୃତ୍ୟୁଶୟା ଉପରେ ଅଚେତନ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେଠାରେ କୁନ୍ତୀ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଏବଂ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ସହ ଆସି, ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ତାପରେ, ମାଦ୍ରୀ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ, କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ; ପିଲାମାନେ ଏଠି ରୁହନ୍ତୁ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୁନ୍ତୀ ନିଜ ପିଲାମାନେ ଏଠି ରଖି, “ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲି!” ବୋଲି କାନ୍ଦି, ସେଉଁଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ । ପାଣ୍ଡୁ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ କୁନ୍ତୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । “ମୁଁ ସଦା ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଥିଲି, ଧୃତିଶାଳୀ ଭୀର; ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ଶାପ ଜାଣିଥିଲେ ବି ଏହି ଅପରାଧ କେମିତି କଲେ? ନିଶ୍ଚୟ, ମାଦ୍ରୀ, ରାଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା; ଏହି ଏକାନ୍ତରେ ତୁମେ କିପରି ପ୍ରଲୋଭିତ ହେଲେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ମାର୍ଗରେ ନେଇଗଲେ? ତୁମକୁ ଏକା ଦେଖି, ଶାପର ଚିନ୍ତା ଥିଲେ ବି, ସେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ? ହେ ବାହ୍ଳୀକ ନନ୍ଦିନୀ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ ଓ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, କାରଣ ତୁମେ ଆନନ୍ଦିତ ରାଜାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିଲ । ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ଚେଷ୍ଟା କଲି ତାଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ, କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟର ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରିଲି ନାହିଁ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୋକର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବା କୁନ୍ତୀ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ହେଉଥିଲେ, ମନେ ଏକ ମୃଗ ଶିକାରୀର ଆଘାତରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼େ । ସେ ଅଚଳ ଭାବେ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ରହିଲେ, ଏବେ ମାଦ୍ରୀ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ମହାନ ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରି, ଅଚେତନ କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ । “ମହିଳେ, ଆସ;” ବୋଲି କହି, ମାଦ୍ରୀ କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ । ପୁନଃ ଉଠି, କୁନ୍ତୀ ରାଜାଙ୍କ ଚରଣ ତଳେ ପଡ଼ିଲେ । ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଦେହ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଲେପିତ, ମୂଳ୍ୟବାନ ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମୁହଁରେ ହସ ଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ କିଛି କହୁଛନ୍ତି । ଭ୍ରମ ଭିତରେ, କୁନ୍ତୀ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିଲେ; ମାଦ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି କାନ୍ଦିଲେ । ପୁଅମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବଗାନ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ସବୁଏ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁ ଢାଳିଲେ । ପୁରୁଷଶାର୍ଥୀ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କୁ ଏମିତି ଦେଖି, ମନେ ହେଉଥିଲା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ, ସମୁଦ୍ର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି; ମହାର୍ଷିମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ଋଷିମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସମାନ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ; ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିଲେ । “ହେ ରାଜା, କାହିଁ ପାଇଁ ଆମ ପାଇଁ ଆପଣ ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଦେବଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ? ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ମିଳି, କିପରି ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଲେ?” ଏମିତି ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ତାଙ୍କୁ କରିଲେ । “ମୋର ଭାଗ୍ୟ ଶେଷ ହେବାରୁ, ରାଜା ପାଣ୍ଡୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ଦୁଇ ଜୁମା ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ । ହେ ଜନପ୍ରଭୁ, କାହିଁ ପାଇଁ ଆପଣ ପ୍ରିୟ ପୁଅମାନେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ? ନିଶ୍ଚୟ ଦେବତାମାନେ ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କରୁଛନ୍ତି ।” “ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସଭାରେ ଆପଣ ଯେଉଁ ଦୀଘ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ତାହାର ଫଳରେ ଆମ ସହିତ ଆପଣ ସ୍ବର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ । ଅଜମୀଢ଼ମାନେ ଯେଉଁ ମାର୍ଗରେ ଗଲେ, ଆପଣ କହିଥିଲେ ଆମ ସହିତ ତାହାଁକୁ ଯିବେ । ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିବାବେଳେ ଆପଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ଆମ ସହିତ ଏହି ମାର୍ଗରେ ଚାଲିବେ; ମୋତେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବି ।” ଏଭଳି ବିଳାପ କରି, ସେ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ମନେ ଏକ ଶିକାର ମୃଗ ଅରଣ୍ୟରେ ଆଘାତ ପାଇ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ, ବେଦପାରଙ୍ଗତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆଦି ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ । ସେମାନେ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପାଦ ଆଲିଂଗନ କରି କାନ୍ଦିଲେ, “ହାୟ, ଆମେ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ, ପିତା! ହାୟ, ଆମେ ଅନାଥ ହେଲୁ!” ତୁମେ ନଥିବାରୁ, ହେ ମହାମତୀ, ଆମେ ବାଳକମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ? ଆମେ ବିଶ୍ୱର ନାଥଙ୍କ ପୁଅ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଅନାଥ ହୋଇଗଲୁ । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେଖ, ହେ ମହାରାଜ, ବିଶ୍ୱର ବିଚିତ୍ରତା; ଆମ ପରି ଅଭାଗା ରାଜପୁତ୍ର ଆଉ କେହି ନାହିଁ । ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବାରୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ମହା କଷ୍ଟରେ ଅଛୁ । ଏବେ କଣ କରିବୁ, କି କରିବା ଉଚିତ? ଦୟାକରି ଆମେ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନା କର ।” “ତୁମର ମହାତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଜନ୍ମିଥିଲୁ; ଗର୍ବ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲା, ନିଜେ ଆମ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ନେଇଅସୁଥିଲ । କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଇ ଆମକୁ ପାଳିଥିଲ, ପିତାମାନେ ଏମିତି ପୁଅ ଚାହାନ୍ତି । ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏ ତିନି ଫଳ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଏବେ ସମୟ ଆସିଛି; ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଏହି ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।” ଏଭଳି କହି, ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କଲେ, ଭୀମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କଲେ । ଏଭଳି ରାଜା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସମୟରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଶୋକରେ ଭାସିଗଲା; ଆଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଗଲା ଅରଣ୍ୟ ଓ ପୁରା ସାଙ୍ଗତି ।