ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁଠି ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ଅବସାନ ସମୟରେ ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ଋତୁମାନେ ଯେପରି ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନର ଚିହ୍ନ ଅନୁକ୍ରମେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଚକ୍ରଟି ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିନା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରିକରଣ କରି, ସଂସାରରେ ସର୍ବଦା ଘୂରିଥାଏ; ଏହାର କୌଣସି ଉତ୍ପତ୍ତି ବା ନାଶ ନାହିଁ। ଦେବମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗଣନା ଅନୁସାରେ, ତେନିସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ତେରି ହଜାର ତେରି ଶତ ତେରି ଦେବତା। ଦିବିଉପତ୍ୟା ବୃହଦ୍ଭାନୁ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, ଆତ୍ମା, ଦୀପ୍ତିମାନ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସବିତୃ, ଋଚୀକ, ଅର୍କ, ଭାନୁ, ଆଲୋକ ଦାତା ଓ ରବି। ବିବସ୍ବତଙ୍କର ସମସ୍ତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜଣାଯାଇଛି, ମନୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ କନିଷ୍ଠ; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଦେବଭୃତ, ଯାହାକୁ ସୁଭ୍ରାଟ୍ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ। ସୁଭ୍ରାଜଙ୍କର ତିନି ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ଦଶଜ୍ୟୋତି, ଶତଜ୍ୟୋତି ଓ ସହସ୍ରଜ୍ୟୋତି—ସମସ୍ତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଜ୍ଞାନୀ। ଦଶଜ୍ୟୋତିଙ୍କର ଦଶ ହଜାର ପୁତ୍ର ଥିଲେ; ଶତଜ୍ୟୋତିଙ୍କର ପୁତ୍ର ଏହାଠାରୁ ଦଶ ଗୁଣା ଅଧିକ। ସହସ୍ରଜ୍ୟୋତିଙ୍କର ପୁତ୍ର ତାହାଠାରୁ ଦଶ ଗୁଣା ଅଧିକ; ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ କୁରୁ, ଯଦୁ, ଭାରତ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋତ୍ରମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା। ଯୟାତି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ସମସ୍ତ ରାଜାଋଷିମାନଙ୍କଠାରୁ ବହୁ ଗୋତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହି ଗୋତ୍ରମାନେ ବିବିଧ ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିବାସ, ତିନିପ୍ରକାର ଗୁପ୍ତତା, ବେଦ, ଜ୍ଞାନସହିତ ଯୋଗ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ମହାଋଷି ଦେଖିଥିଲେ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକାଚାର ନିୟମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସୂଚିତ। ଭାରତ ଗୋତ୍ରର ରାଜନୀତି, ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର, ଇତିହାସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଥା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି; ଏବେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଇତିହାସ କୁ କହାଯିବ, ପରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ। ମୁନି ଏହି ମହାଜ୍ଞାନକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ, ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିଥିଲେ; କାରଣ ଜଗତର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଦୁଇଟିକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ଭାରତକୁ ମନୁ ଠାରୁ, କିଛି ଆସ୍ତୀକ ଠାରୁ, କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପରିଚର ଠାରୁ ପାଠ କରନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ବିଭିନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ସଂଗ୍ରହକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି; କିଛି ବିବରଣୀ କୁ ଦେବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କିଛି ପାଠ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଵ୍ୟାସ ଏହି ପୂରାତନ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଇତିହାସ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଶାଶ୍ୱତ ବେଦକୁ ବିଭାଜିତ କରିବା ପରେ। ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ନିଶ୍ଚଳ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ତାଙ୍କ ମା ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ—ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟର କ୍ଷେତ୍ରରେ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନ ତିନି କୌରବ—ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ପାଣ୍ଡୁ, ଓ ଵିଦୁର—ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ତିନି ଅଗ୍ନି। ଏହି ତିନି ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା, ବଢିବା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ମହାମୁନି ଏହି ଭାରତକୁ ଜଗତର ଲୋକମାନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଜନମେଜୟ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ ପୂଛିବାପରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ବୈଶମ୍ପାୟନକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ବସିଥିଲେ। ବୈଶମ୍ପାୟନକୁ ବଳିଅନ୍ତି, ନିବେଦନ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ, ଯଜ୍ଞର ବିରାମ ସମୟରେ ଭାରତକୁ ପାଠ କରିବାକୁ। ଵ୍ୟାସ କୁରୁ ଗୋତ୍ରର ବିବରଣୀ, ଗାନ୍ଧାରୀର ଧର୍ମପାଳନ, ଵିଦୁରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଧୃଢତା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଥିଲେ। ଦିବ୍ୟ ମୁନି ବସୁଦେବଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ନିଷ୍ଠା, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଭାରତ ଏବଂ ତାହାର ଉପାଖ୍ୟାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଏହି ଶତ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ନିତିମୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଉପାଖ୍ୟାନ। ସେ ଭାରତ ସଂହିତାକୁ ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ରଚନା କରିଥିଲେ; ଉପାଖ୍ୟାନ ବିନା, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଭାରତ ବୋଲି ଗଣନା କରନ୍ତି। ତା ପରେ, ମୁନି ପ୍ରସ୍ତାବନା ଅଧ୍ୟାୟ ଭାବରେ ପ୍ରୟାସ କରି ଅଧିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଧ୍ୟାୟ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପୁସ୍ତକର ଘଟଣାବଳୀକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥାକୁ ରଚନା କରି, ଦ୍ୱୈପାୟନ ମହାମୁନି ଏହାକୁ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କିପରି ଶିଖାଇବେ ବିଚାର କରିଲେ। ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଜାଣି, ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା, ଜଗତର ଅଧ୍ୟାପକ, ସ୍ୱୟଂ ଆସିଲେ। ମୁନିଙ୍କ ଉଲ୍ଲାସ ଓ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ। ସମସ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପବେଷଣା କରି, ଏକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ଆସନ ଆୟୋଜନ କରିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ବସିଲେ; ଏହି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ନିକଟରେ ବସୁପୁତ୍ର ବସିଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ, କୃଷ୍ଣ, ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶୁଭ୍ର ହସରେ ଆସନ ନିକଟରେ ବସିଲେ। ସେ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଏହି ପ୍ରମାଣିତ କବିତା ମୋର ଦ୍ୱାରା ରଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦର ଗୁପ୍ତତା ଓ ମୋର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ସମସ୍ତ ବିନ୍ୟାସ, ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦର ବିସ୍ତୃତ ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ। ଇତିହାସ ଓ ପୂରାତନ କଥାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ, ତିନିପ୍ରକାର ସମୟ—ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ। ବୟସ, ମୃତ୍ୟୁ, ଭୟ, ରୋଗ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ରୂପ ଓ ଆଶ୍ରମର ଲକ୍ଷଣ। ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣର ବିନ୍ୟାସ, ସମସ୍ତ ପୁରାଣ, ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପ୍ରଥା, ଏବଂ ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟର ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ।" ଏହିପରି ମହାଭାରତର ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ, ଉତ୍ପତ୍ତି, ଲୟ, ଗୋତ୍ର, ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ରାଜନୀତି, ଉପାଖ୍ୟାନ, ଉପଦେଶ ଏବଂ ସଂସାରର ଅନେକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ବିବରଣା ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।