ଏହି ଘଟଣା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଅଭିଯାନ ସମୟର ଅଟଳ ଦୁଃଖର ଗଳ୍ପ। ଏକ ଦିନ ପାଣ୍ଡୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାର କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ତୀବ୍ର ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସର ଦ୍ୱାରା ସୁନା ରଙ୍ଗର ପଙ୍ଖ ଥିବା ପାଞ୍ଚଟି ତୀର ଛାଡ଼ି ଏକ ମୃଗ ଓ ତାହାର ସଙ୍ଗିନୀ ମୃଗୀକୁ ବିଦ୍ରୂତ କଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଦୁଇ ମୃଗ ଆସଲେ ଏକ ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟା ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୃଗ ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମିଳନ ସମୟରେ, ଏହି ଦୁଇ ମୃଗ ମାନବ ଭାଷାରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଯାଇ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୃଗ ଆକୃତିରେ ଥିବା ଋଷି କହିଲେ—“ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ରେ ନିପୁଣ, ତାମାନେ ମଧ୍ୟ କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହେଲେ ନିଷ୍ଠୁର କାମ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଯଦିଓ ପାପରେ ଆସକ୍ତି ଥାଏ। ଧର୍ମ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ସଂଘର୍ଷରେ ଧର୍ମ ଜେତି, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗର ଫଳ ଜାଣନ୍ତି। ହେ ଭାରତ, ଏପରି ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାମ ଓ ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ କିପରି ତୁମ ମନ ଭ୍ରମିଗଲା?” ଏହି ଋଷି ଅଗ୍ରହ କଲେ—“ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହନନ କରିବା ଏବଂ ପଶୁ ହନନ କରିବା ଏକ ନିୟମରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ପଶୁ ଭାବରେ ଅଭିଯୋଗ କରିବା ତୁମ ଭ୍ରମ। ଖୋଲା ଏବଂ ନିଷ୍କପଟ ଭାବେ ପଶୁ ହନନ ଧର୍ମ ସମ୍ମତ, ଏହି ନିୟମ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ଅନେକ ପଶୁ ଶିକାର କରି ଉପଚାର କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ମୋପର ଅଭିଯୋଗ ଅନୁଚିତ। ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟରେ ନ ମାରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସୁଯୋଗ ଦେଖି ମାରିବା ସ୍ୱୀକୃତ। ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୁଷ୍ଟ କାମ ପାଇଁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମିଳନ ସମୟ ଶେଷ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିପାରିଥାନ୍ତୁ, ଏଠି ତୁମ କ୍ରୂରତା ଦେଖାଗଲା। ଜଙ୍ଗଲରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଥିବା ସମୟରେ, ଏପରି ମିଳନରେ ଅନ୍ୟ ପଶୁକୁ ହନନ କିଏ କରିପାରିବ? ମୁଁ ମୋର ମାନବ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ମିଳନରେ ଲାଗିଥିଲି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଅର୍ଥହୀନ କରିଦେଲ। ପୌରବ ବଂଶର ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସଂସ୍କାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏପରି କାମ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହା କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ସ୍ୱର୍ଗ ଅନୁଚିତ ଓ ଅଧର୍ମ। ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଜାଣିଛ, ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାକୁ ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନେ ଦମନ କର, ତୁମେ ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ରହିତ ନୁହଁ। ମୁଁ ମୃଗ ଆକୃତିରେ ରହି ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଶାନ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲି, ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟରେ ହନନ କଲ। ଏହି ଅପରାଧ ପାଇଁ, ଯେଉଁପରି ମୋତେ ହନନ କଲ, ସେଇପରି ତୁମ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆସିବ। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ମୋର ଭାର୍ୟା ସହିତ ମିଳନରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲି, ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଲ, ସେଇପରି ତୁମ ଆନନ୍ଦବେଳେ ଦୁଃଖ ଆସିବ। ମୁଁ ରୁଷି କିଣ୍ଡମା, ତପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର, ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲଜ୍ଜା ପାଇଁ ମୃଗ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲି। ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲା, ତେଣୁ ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ ନୁହେଁ। ତଥାପି, ଯେପରି ମୁଁ କାମ ଓ ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ମୃଗ ଆକୃତିରେ ହତ ହେଲି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ଭୋଗିବ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଭାର୍ୟା ସହିତ ମିଳନ ସମୟରେ ଏହି ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ କରି, ଯମଲୋକକୁ ଯିବ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଯିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ତଥାପି ତୁମ ଭାର୍ୟା ଭକ୍ତିବଶତଃ ତୁମ ସହିତ ଯିବେ। ଯେପରି ମୋ ଆନନ୍ଦକୁ ଦୁଃଖରେ ପରିଣତ କରିଦେଲ, ସେପରି ତୁମ ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପରିଣତ ହେବ।" ଏପରି କହି, ଏହି ଋଷି ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପାଣ୍ଡୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପରେ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ପ୍ରାଣ ହାରାଇଲେ। ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ତାଙ୍କ ସହ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଏକାକି ଅନୁଭବ କରି, ନିଜ ବନ୍ଧୁ ହାରାଇଥିବା ପରି ଶୋକ କରି କାନ୍ଦିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ଦେଖି, ମହାନ୍ୟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ କାମର ଜାଳରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଆସିଥାଏ। ଆମ ପିତା ଶିଶୁକାଳରୁ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କାମବଶତଃ ଏହି ଦୁଃଖ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ। ଏହି ରାଜ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ମନ କାମ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ସେଠି ଋଷି ବ୍ୟାସଦେବ ମୋତେ ପ୍ରକ୍ଷେପ କରିଥିଲେ। ଏବେ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ, ମୋର ମନ ନିଚ ହୋଇଯାଇଛି, ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହି ମୃଗ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଛି। ଏବେ ମୁଁ ମୁକ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବି, କାରଣ ବନ୍ଧନ ଦୁଃଖର ମୂଳ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଅବିନାଶୀ ଆଚରଣ ଅନୁସରିବି। ତେଣୁ, ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ ତଳେ ଏକ ଦିନ ରହି, ତପସ୍ୟା କରିବି। ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇ ମୁନି ଭାବେ ଏହି ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଚାଲିବି, ଧୂଳି ଲଗାଇ ଖାଲି ଝୋପଡ଼ିରେ ରହିବି। ଗଛ ତଳେ ବସି, ଯାହା ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି, ନ ଦୁଃଖିତ ହେବି, ନ ଆନନ୍ଦିତ, ନିନ୍ଦା ଓ ସ୍ୱପ୍ରଶଂସାରେ ସମଭାବ ରଖିବି। ଆଶା ଛାଡ଼ି, ପ୍ରଣାମ ନ କରି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ ଭାବେ, କିଛି ଧନ ରଖିବିନାହିଁ, କାହାକୁ ଉପହାସ କରିବିନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବେ ଭୃକୁଟି କୁଞ୍ଚିତ କରିବିନାହିଁ। ସଦା ଶାନ୍ତ ମୁଖ ରଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରି, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବ କୌଣସିକୁ ଅପହାର କରିବିନାହିଁ।” ଏପରି ଶପଥ ନେଇ, ସେ ତପସ୍ୟା ଓ ନିର୍ମଳ ଆଚରଣ ପାଇଁ ନିଜେଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।