ପାଣ୍ଡୁ ଯେତେବେଳେ ବିଜୟୀ ହୋଇ ଫେରିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଲାଭ କରିଥିବା ବହୁ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ରତ୍ନ ସମ୍ପଦ ସତ୍ୟବତୀ, ଭୀଷ୍ମ ଓ ତାଙ୍କ ମାଆ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦାନ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, କୌଶଲ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ—ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଜୟ ପାଇ ଶଚୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ପାଣ୍ଡୁଙ୍କର ବିରାଟ ବିଜୟ ଓ ଦାନଶୀଳତା ଦ୍ୱାରା, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଶତ-ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ତାପରେ, କୁନ୍ତୀ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ, ଅଦ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରମ ନ କରୁଥିବା ପାଣ୍ଡୁ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ହେଲେ। ରାଜମହଳ ଓ ଶୈଳୀନ ବିଛାନା ଛାଡ଼ି, ସେ ସବୁବେଳେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ଶିକାର କାମରେ ଲାଗିରହିଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ଶୋଭାମୟ ଶୃଙ୍ଗ ଓ ମହାସାଲ ଜଙ୍ଗଲରେ ସେ ଘୁରିବାସ କରିଥିଲେ। କୁନ୍ତୀ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ପାଣ୍ଡୁ ତଳୱାର, ଧନୁଷ, ବାଣ ଧରି, ଦୀପ୍ତିମାନ କବଚ ପିନ୍ଧି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କୁଶଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ରାଣୀ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ସେଠାର ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଭାବିଲେ—'ଏହେଁ କିଛି ଦେବତା ହେବେ।' ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଲୋକମାନେ ନିରନ୍ତର ଚେଷ୍ଟା କରି, ଅରଣ୍ୟ ସୀମାରେ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ସୁଖ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ଏକ ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ମୃଗ ରହୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଏକ ମୃଗଦଳର ନେତା ଏକ ହରିଣ ଓ ହରିଣୀ ସହ ମିଳନରତ ଦେଖିଲେ। ତାକୁ ଦେଖି, ପାଣ୍ଡୁ ପାଞ୍ଚଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ସୁଉତ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଉଭୟ ହରିଣ ଓ ହରିଣୀକୁ ବିଧ୍ୱସ୍ତ କଲେ। ଏହି ହରିଣ ବାସ୍ତବରେ ଏକ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ବୀ ଋଷିପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ବନ୍ୟ ପଶୁର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ହରିଣୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଣିଷର କଥା କହିଲେ—କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଭୂମିରେ ଢଳି ପଡ଼ି, ବିଷାଦ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅନ୍ତିମ ଦୁଃଖ ଜଣାଇଲେ। ତାହା ପରେ, ଋଷି ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—'ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାମ ବା କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଲେ, ତେବେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ରେଖା ଦେଇ ରହନ୍ତି। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ତଥାପି ଜ୍ଞାନ ଧର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଧର୍ମବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ଏପରି ଉତ୍ତମ କୁଳର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମଣିଷ ହୋଇ, କେମିତି ଇଚ୍ଛା ଓ ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ହେଲେ? ଶତ୍ରୁ ହତ୍ୟା ଓ ପଶୁ ହତ୍ୟାର ନୀତି ସମାନ; ମୁଁ ପଶୁ ପରି ଅବୈଧ ଭାବେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିଛ, ଏହି ଭ୍ରମରେ ମୋତେ ଅପବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଓ ଅନୃତ୍ୟ ଭାବେ ପଶୁ ବଧ ଧର୍ମସ୍ଥ; ଏହି ନୀତି ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ, ତେଣୁ ଅପବାଦ କାହିଁକି? ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାବନରେ ବୃହତ୍ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ତାହାରେ ପଶୁମାନେକୁ ଦେବତାଙ୍କ ନାମରେ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ। ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ, ଆମକୁ ଅପବାଦ କରିବାର କାରଣ ନାହିଁ; ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ। ମଣିଷ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାରଣ ଛଡ଼ି ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ବାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ସଠିକ୍ ସମୟରେ ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ହତ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ। ଅବଧାନୀ ବା ଅନବଧାନୀ, ଖୋଲା ବା ଲୁଚିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ରରେ ହତ୍ୟା କରାଯାଏ—ତେଣୁ ରାଜା, ଅପବାଦ କାହିଁକି? ପଶୁହତ୍ୟା ତୁମ ସ୍ୱାର୍ଥରେ କରିଛ, ତାହା ପାଇଁ ମୁଁ ଅପବାଦ ଦେଉନି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମିଳନ ସମୟ ସମାପ୍ତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତେ, ଏଠି ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୟତା କରିଛ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଅଭିଲାଷା ଓ ଚେଷ୍ଟା ସମୟରେ, କେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ପଶୁମାନେ ମିଳନରତ ଅବସ୍ଥାରେ ହତ୍ୟା କରିବେ? ରାଜା, ଏହି ଶିକାରରେ ମୁଁ ମିଳନର ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲି, ମଣିଷ ଜନ୍ମର ଫଳ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲି, ତୁମେ ଏହାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କଲେ। ମହାରାଜ, ନିର୍ମଳ ପୌରବ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, କୌରବ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ସ୍ୱର୍ଗଅଯୋଗ୍ୟ, ଅପକୀର୍ତ୍ତିଜନକ, ଅଧର୍ମ। ସ୍ତ୍ରୀସମ୍ପର୍କର ଉପଭୋଗର ଭେଦ ଓ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ତୁମେ, ଦେବତା ସମ, ଏପରି ଅସ୍ୱର୍ଗୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦୁଷ୍ଟତା ଓ ପାପକାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ରାଜା, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁମାନେ ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ରହିତ। ମୁଁ ଅପରାଧୀ ନୁହେଁ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଋଷି, ହରିଣ ରୂପେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିଲି; ତୁମେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିଛ। ଶାନ୍ତିରେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ମୋତେ ଅପରାଧୀ ହେଉନି, ତଥାପି ତୁମ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଲି, ଏହି ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି। ଯିଏ କାମ ଓ ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଅନ୍ୟକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ, ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷ ସମୟ ମଧ୍ୟ ମିଳନ ସମୟରେ ଆସିବ। ମୁଁ ତପସ୍ବୀ କିନ୍ଦମ ନାମକ ଋଷି, ତପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର; ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲଜ୍ଜାରେ ହରିଣ ରୂପେ ମିଳନ କରୁଥିଲି। ହରିଣ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ହରିଣମାନେ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିଲି; ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କଲେ, ତେଣୁ ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପ ନୁହେଁ। ମୋତେ ହତ୍ୟା କରି, ଯେଉଁ ରୂପରେ ମୁଁ କାମ ଦ୍ୱାରା ବିମୂଢ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କଲି, ସେଉଁପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରି ଫଳ ପାଇବ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟା ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ, କାମ ମୋହରେ ବିମୂଢ ହୋଇ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବ ଓ ଯମଲୋକକୁ ଯିବ। ଜୀବନ ଶେଷରେ, ପ୍ରିୟା ସହ ତ୍ୟାଗ କରିବାବେଳେ, ତୁମେ ଏମିତି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିବ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଅତି ଦୁର୍ଗମ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପ୍ରିୟା ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ତୁମ ସହ ଯିବେ। ଯେପରି ତୁମେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦରୁ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚାଇଲ, ସେପରି ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିବ, ଦୁଃଖ ତୁମ ଉପରେ ଆସିବ।' ଏପରି କହି, ମହାଦୁଃଖରେ ହରିଣ ଆତ୍ମା ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଓ ପାଣ୍ଡୁ ମହାଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷଣରେ ପ୍ରାଣ ହରାଇଲେ।