ଭାରତବଂଶୀ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଶାନ୍ତନୁ ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ। ପୁଅ ସହିତ ଜୀବନର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ଏହି ଭୂମିର ଏଶ୍ୱର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଶାନ୍ତନୁ ଚାରି ବର୍ଷ ଧରି ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କଲେ। ଏକ ଦିନ ସେ ଯମୁନା ନଦୀ ପାଖରେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ରାଜା ଏକ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁଗନ୍ଧ ପ୍ରବାହ ଅନୁଭବ କଲେ। ସେହି ସୁଗନ୍ଧର ଉତ୍ସ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଚାରିପାଖେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଭଳି ଖୋଜାଖୋଜି କରିବା ସମୟରେ ଶାନ୍ତନୁ ଦେଖିଲେ—ଦଶ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଦେବୀସଦୃଶ ରୂପବତୀ କନ୍ୟା, ଯାହାର ନୟନ ଅତି ଶ୍ୟାମଳ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ କାହାର? କିଏ ତୁମେ? ଏବଂ କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଏଠାରେ ଅଛ?" ସେ କନ୍ୟା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୁଁ ଏକ ଦଶାର କନ୍ୟା। ଧର୍ମ ଏବଂ ଜୀବିକା ପାଇଁ ମୁଁ ଲୋକମାନେ ଯାଞ୍ଚିବାକୁ ନଦୀ ପାର କରାଏ।" "ମୋ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ତଥା ଦଶାମାନଙ୍କ ରାଜା ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି,"—ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ, ମାଧୁର୍ୟ, ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବୀସଦୃଶ ରୂପବତୀ କନ୍ୟା ଏଭଳି କହିଲେ। ଏହି ଦଶା କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି ରାଜା ଶାନ୍ତନୁ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତରେ ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କ ନିକଟକୁ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ନେଇ ଗଲେ। ପୁଅ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖି ଶାନ୍ତନୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦଶାମାନଙ୍କ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ—"ମୋ କନ୍ୟା ଦେବୀସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତେ ଯାହାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବରକୁ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ, କିନ୍ତୁ ମୋ ହୃଦୟର ଆଶା ଶୁଣ।" "ଯଦି ତୁମେ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ନୀତିମତ୍ ଭାବରେ ବିବାହ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ସତ୍ୟର ଶପଥ ଦେଉ। ଏହି ଶପଥ ଦେଲେ ମୁଁ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଦେଇପାରିବି, କାରଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମ ପରି ଯୋଗ୍ୟ ବର କେବେ ମିଳିବେ ନାହିଁ।" "ତୁମର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଛି, ଦଶା, ମୁଁ ଭାବିବି; ଯଦି ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ମୁଁ ଦେଉଛି, ନାହିଁଲେ ଦେଉନାହିଁ।" ଦଶା କହିଲେ—"ଏହି କନ୍ୟାରୁ ଯେ କୁଁଆ ଜନ୍ମିବେ, ସେଉଁଠି ପରେ ତୁମେ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ହେବେ; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।" ଶାନ୍ତନୁ ତାଙ୍କ ଶରୀରୀକ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶର୍ତ୍ତ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦଶା କନ୍ୟାକୁ ଭାବି ରହି, ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହେଇ ରାଜା ଫେରି ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଆସିଗଲେ। ଏକ ଦିନ ଶାନ୍ତନୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦେବବ୍ରତ ତାଙ୍କର କାଛକୁ ଆସି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ସମସ୍ତ ରାଜା ତୁମକୁ ଆଦେଶ ମାନନ୍ତି, ସବୁଠାରେ ନିରାପତ୍ତା ଅଛି; ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ଲିନ ହେଇ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛ?" "ପିତା, ତୁମେ ମୋ ସହ କଥା କହୁନାହାଁ, ଘୋଡ଼ା ସହିତ ବାହାରୁନାହାଁ, ତୁମ ରଙ୍ଗ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ମୃଗ ପରି ଶରୀର ଶୁକିଯାଇଛି। ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ କି ତୁମକୁ କଣ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଯେପରି ମୁଁ ତାହା ଦୂର କରିପାରିବି।" ଶାନ୍ତନୁ ପ୍ରଥମେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପୁଅଙ୍କ ପ୍ରେମ ଏବଂ ଆଗ୍ରହ ଦେଖି କହିଲେ—"ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଅଛି, ମୁଁ କାହିଁକି ଏପରି ହେଇଛି ତୁମକୁ କହୁଛି। ଏହି ବଡ଼ ବଂଶରେ ତୁମେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ।" "ତୁମେ ସଦା ଶସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସାହସୀ ଏବଂ ଧୈର୍ୟଶୀଳ। କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ଏହି ସଂସାରର ଅନିତ୍ୟତା ଭାବି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ। ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ଯଦି କିଛି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଘଟିଯାଏ, ତେବେ ଆମ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବ; ତୁମେ ଏକ ଶତ ପୁଅଠାରୁ ଉତ୍ତମ।" "ମୁଁ ଅନ୍ୟ ରାଣୀ ନେବାକୁ ଚାହୁଁନି; ମୋର ଆଶା ହେଉଛି ବଂଶ ଅବିରତ ଚାଲୁଥାଉ। ଧର୍ମବିଦ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି—'ଏକ ପୁଅ ନ ଥିବା କିମ୍ବା ସନ୍ତାନହୀନ ହେବା ଏକେଇ। ଚକ୍ଷୁ ଓ ପୁଅ ଏକ; ଚକ୍ଷୁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦେହ ନଷ୍ଟ, ପୁଅ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବଂଶ ନଷ୍ଟ।'" "ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ତ୍ରୟୀ ବେଦ, ଏବଂ ଦାନ ସହିତ ବଳି—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନପ୍ରାପ୍ତିର ଏକ ଷୋଳାଂଶ ମୂଲ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ।" "ମାନବମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ଅଟୁଟ। ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ପିତୃରିଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ନିମିତ୍ତେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହା ପୁରାତନ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଦେଖିଥିବା ଚିରଂଜୀବ ତ୍ରୟୀ।" "ସନ୍ତାନ, କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ତିନୋଟି ପ୍ରଭା, ଭାରତ। ତୁମେ ସାହସୀ, ଅଦମ୍ୟ ଏବଂ ସଦା ଶସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ତୁମ ପାଇଁ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛି।" "ତେଣୁ, ଶାନ୍ତନୁ, ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ, କିପରି ଆମେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ନେବୁ। ଏହି ହେଉଛି ମୋ ଦୁଃଖର ପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ।" ପିତାଙ୍କର ଦୁଃଖର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଜାଣି, ଦେବବ୍ରତ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ତି ଭାବିଲେ। ପିତାଙ୍କ କଥା ଏବଂ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପ୍ରତି ଚିନ୍ତା ଶୁଣି, ଦେବବ୍ରତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପିତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସେ ରଥଚାଳକ, କୁରୁବଂଶର ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୀଷ୍ମ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ମୋ ପିତାଙ୍କ ରଥଚାଳକ ଏବଂ ବନ୍ଧୁ, ରଥ ଚଳାଇବାରେ ପ୍ରବୀଣ; ଯଦି ଜାଣ, ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ କାହାପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଅଛି ତାହା ସଠିକ୍ କହ।" ରଥଚାଳକ କହିଲେ—"କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜାଙ୍କ ମନ ଦୋଉଥିଲା ମାଛୁଆ କନ୍ୟା ପ୍ରତି।" ରଥଚାଳକ ଆଉ କହିଲେ—"ରାଜା ଏହି କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପିତା କହିଥିଲେ—'ତାଙ୍କରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁଅ ତୁମ ପରେ ରାଜା ହେବ।' ତୁମ ପିତା ଏହି ଶର୍ତ୍ତ ମାନିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ମାନିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ।" ପିତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ଆଦେଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝି, ଦେବବ୍ରତ ତାଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟ ବୁଝିଲେ ଏବଂ ଯମୁନା ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ, ଏବଂ ତିନି ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବାସଙ୍କ ସହିତ ମାଛୁଆ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚାହିଲେ।