ମହାରାଜ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କୁ ଏକ ଶିଶୁ ଦିଆଯାଇଲା, ଯେଉଁଠି ଏହି ଶିଶୁକୁ ଜଣେ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପର୍ଜିତ କରିଥିଲେ । “ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ପୁତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ତୁମେ ଏହାକୁ ଗୃହକୁ ନେଇଯାଉ ।” ଏହି ପୁତ୍ର ବଶିଷ୍ଠଙ୍କଠାରେ ଭେଦା ଓ ଶାଖା ଶିଖିଛି, ଅସ୍ତ୍ର ଶିଳ୍ପରେ ଦକ୍ଷ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାର ରାଜା ସମାନ । ସେ ସଦା ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୌରବ ପାଇଥିବା, ଉଶନାସଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଯେତେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିଛି । ଏହିପରି ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯେଉଁଠି ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ପୂଜିତ, ସେ ଅସ୍ତ୍ର ବିଜ୍ଞାନ ଯେତେ ଜାଣିଛି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଏହିପୁତ୍ରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ । ତୁମର ପୁତ୍ର, ବଳଶାଳୀ ଓ ମହାତ୍ମା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଜ୍ଞାନରେ ନିବିଡ, ଜମଦାଗ୍ନି ଋଷିଙ୍କ ଶକ୍ତି ସମାନ ଏହିପୁତ୍ରରେ । ରାଭା ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣିଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପୁତ୍ରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଏହି ମହାଧନୁର୍ଧର ରାଜନୀତି ଓ ଧନ ଉପାୟରେ ଦକ୍ଷ । ଏପରି କଥା କହି, ସେ ଦିଅଯାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ; ଏହିପରି ଅନୁମତି ଦେଇ, ଶାନ୍ତନୁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ଶାନ୍ତନୁ ତାଙ୍କ ସଂସ୍କୃତ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ; ପୁରୁବଂଶୀ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗର ସମାନ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କଲା ବୋଲି ଭାବିଲେ; ପୌରବ ରାଜ୍ୟର ନିମିତ୍ତେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷାଦାତା ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ । ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଗୁଣଗୁଣିତ ଓ ମହାତ୍ମା, ତାଙ୍କ ପିତାକୁ ପୌରବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରି ଦେଲେ । ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ନିଜ ଆଚରଣରେ ରାଜ୍ୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ; ପୁତ୍ର ସହ ଭୋଗ କରି, ଭୂପତି ଖୁସି ହେଲେ । ଏପରି ଶକ୍ତି ସଂୟମରେ ଚାରିବର୍ଷ ଅତିବାହିତ କଲେ; ଏକଥିରେ, ଶାନ୍ତନୁ ଯମୁନା ନଦୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ । ରାଜା ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କଲେ; ଏହାର ଉତ୍ସ ଖୋଜିବାକୁ ସେ ଚାରିପାଖ ଘୁଞ୍ଚିଲେ । ତାପରେ ସେ ଦଶା ଜନଜାତିର ଏକ ଦେବୀ ସ୍ୱରୂପା ଅପରୁପା କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶ୍ୟାମନୟନା ଏହି କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । “ତୁମେ କେଉଁଠି? କିଏ ତୁମେ? କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ?” କନ୍ୟା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଦଶାର ଝିଅ; ଧର୍ମ ଓ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଲୋକଙ୍କୁ ନଦୀ ପାର କରାଏ ।” “ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଦଶାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ମୁଁ; ମୋର ରୂପ, ମାଧୁର୍ୟ, ଗନ୍ଧ ଦିବ୍ୟ ।” ଦଶା କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଶାନ୍ତନୁ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ; ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଗିଅଏ, ବିବାହ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ତାପରେ, ପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଦଶାମାନେ ରାଜା ଏପରି କହିଲେ । “ମୋ ଝିଅ, ଦେବୀ ସମାନ ଚମକୁଥିବା, ଜଣେ ବରକୁ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଦିଆଯିବ; କିନ୍ତୁ, ହେ ନରେଶ, ମୋ ମନର ଇଛା ଶୁଣ ।” “ଯଦି ତୁମେ, ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି କନ୍ୟାକୁ ନ୍ୟାୟସঙ্গତ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଚାହିଁଛ, ତେବେ ସତ୍ୟରେ ମୋରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କର ।” “ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇ ମୁଁ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଦେଇପାରିବି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ସମାନ ବର ଆଉ କେହି ହେବେନାହିଁ ।” “ତୁମର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିଛି, ହେ ଦଶା, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିବି; ଦେବା ଥିଲେ ଦେଇବି, ଅନ୍ୟଥା ଦେଇପାରିବିନାହିଁ ।” “ଏହି କନ୍ୟାରୁ ଯେଉଁ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବ, ହେ ଭୂପତି, ସେ ତୁମ ପରେ ରାଜା ହେବା ଚାହିଁ; ଆଉ କେହି ନୁହେଁ ।” ଶାନ୍ତନୁ ଦଶାଙ୍କୁ ଏହି ଦାନ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେନାହିଁ, ହେ ଭାରତ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ଶାରୀରିକ ଇଛା ତୀବ୍ର ଥିଲା । ଏପରି ଦଶା କନ୍ୟା ଭାବିବାରେ, ଇଛାରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ ରାଜା ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଫେରିଲେ । ଏକ ଦିନ, ଶାନ୍ତନୁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦେବବ୍ରତ ଆସି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । “ସମସ୍ତ ରାଜା ତୁମ ଆଞ୍ଜଳିରେ, ତୁମେ ସ everywhere ସୁରକ୍ଷିତ; ତେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଏବଂ ଆବାର ଆବାର ଶୋକ କରୁଛ?” “ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛ; ମୋ ସହ କଥା କହୁନାହିଁ; ତୁମେ ଘୋଡା ସହ ବାହାରିବାକୁ ଯାଉନାହିଁ, ତୁମର ରଙ୍ଗ ମର୍ମର, ହରିଣ ସମାନ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ।” “ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ କ’ଣ ତୁମକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଏହି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି ।” ପିତା ଶାନ୍ତନୁ ପୁତ୍ରକୁ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେନାହିଁ; ତଥାପି, ପୁତ୍ରଙ୍କ କଥାରେ, ଶାନ୍ତନୁ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ଆଡ଼ିଆଛି; ଶୁଣ, କାହିଁକି: ଏହି ବଡ଼ ବଂଶରେ ତୁମେ ଏକା ପୁତ୍ର, ହେ ଭାରତ ।” “ତୁମେ ସଦା ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶୌର୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; କିନ୍ତୁ, ମୁଁ ଜଗତର ଅନିତ୍ୟତା ଉପରେ ଦୁଃଖ କରୁଛି ।” “ଯଦି, ହେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, କିଛି ଅପସ୍ତିତି ତୁମେ ଉପରେ ଆସିଯାଏ, ଆମର ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବ; ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ଏକା ଶତ ପୁତ୍ରରୁ ଉତ୍ତମ ।” “ମୁଁ ଅପରାଧରେ ଏକା ପୁନର୍ବିବାହ କରିପାରିବିନାହିଁ; ମୁଁ ଅଭିନ୍ନ ବଂଶ ଚାହେଁ—ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ ।” ଧର୍ମପାଳମାନେ କହନ୍ତି, ଏକା ପୁତ୍ର ଓ ପୁତ୍ରହୀନ ଏକା; “ଚକ୍ଷୁ ଓ ପୁତ୍ର ଏକା—କେବେ ଅଛନ୍ତି, କେବେ ନାହିଁ, ହେ ଭାରତ; ଚକ୍ଷୁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଶରୀର ନଷ୍ଟ, ପୁତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ।” ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ତ୍ରିବିଧ ବେଦ, ଓ ଦାନ ସହ ଯଜ୍ଞ—ଏସବୁ ଏକ ପୁତ୍ରର ଏକା ଷୋଳାଂଶ ମୂଲ୍ୟକୁ ମିଳିପାରିବେନାହିଁ । ଏହିପରି ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସନ୍ତାନର ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ପିତୃ ଋଣ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହି ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହି ଏତିହାସିକ ତ୍ରୟ ଦେବତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ । ସନ୍ତାନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏହି ତିନି ଆଲୋକ, ହେ ଭାରତ । ତୁମେ ଶୌର୍ୟବାନ, ସଦା ଅନ୍ୟେଜିତ, ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; ତୁମ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ।