ଶାନ୍ତନୁଙ୍କର ଶାଶନକାଳରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚରଣକୁ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ସଦା ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ କରୁଥିଲେ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତଳସ୍ଥ। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ଶାନ୍ତନୁ, ଭାରତବଂଶୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମରେ କୌଣସି ରାଜା ତାଙ୍କ ସମାନ ନଥିଲେ। ତିନି ଧର୍ମରେ ନିବେଶିତ ଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୂମିର ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ରାଜ୍ୟର ଶାସକ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ରାଜାମାନେ ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ କ୍ଷତିରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ସୁଖରେ ଘୁମୁଥିଲେ ଓ ଜାଗିଥିଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭାରତମାନ୍ୟଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ଶାନ୍ତନୁଙ୍କର କୀର୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଥିଲା; ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରାଜାମାନେ ଉନ୍ନତି କରିଥିଲେ। ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାଜାମାନେ ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଜନପଦରେ ଉଚ୍ଚତମ ଧର୍ମ ପ୍ରବଳ ଥିଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଜନମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି ଜନମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ। ହସ୍ତିନାପୁର ରମ୍ୟ ନଗରରେ, କୁରୁମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତନୁ ଭୂମିକୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା ସମାନ, ଧର୍ମରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ସିଧାସଳଖ, ଦାନ, ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସମୃଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ। ଅସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ମନୋହର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଚମକଦାର, ପବନ ସମାନ ଶୀଘ୍ର, କାଳ ସମାନ ଭୟଙ୍କର ଓ ପୃଥିବୀ ସମାନ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଥିଲେ। ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଶାସନରେ ଗୋ, ବନ୍ଦର, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇନଥିଲେ। ଉଚ୍ଚତମ ଧର୍ମରେ ଶାସିତ ରାଜ୍ୟରେ, ଶାନ୍ତନୁ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉପରେ ସମ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, କାମ ଓ ରାଗରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ। ଚକୋର ପକ୍ଷୀର ନୟନ, ତାମ୍ରବର୍ଣ ମୁଖ, ସିଂହ କିମ୍ବା ବୃଷ୍ଣ ସମାନ ଚାଳ, ଯୁବାବସ୍ଥା, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁଣ, ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ, ଗଭୀର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ମୁଖ ବିଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ କ୍ରିୟା କରାଯାଉଥିଲା; ଅଧର୍ମରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀର ହତ୍ୟା ହୋଇନଥିଲା। ଦୁଃଖୀ, ଦରିଦ୍ର କିମ୍ବା ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଶାନ୍ତନୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ପିତା ଭାବରେ ଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁରୁ ରାଜା ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ସତ୍ୟ ଓ ଦାନ ଓ ଧର୍ମକୁ ମନରେ ନିବେଶିତ ଥିଲା। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପଶୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ସଂସ୍ଥାନ ପାଇଁ ସମ୍ମିଳନ ହୋଇଥିଲା; ଶୋଳ, ଆଠ, ଚାରି ଓ ପୁନଃ ଆଠ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତନୁ ନାରୀମାନେ ସହିତ ରମଣ କରିନଥିଲେ, ତପସ୍ଯୀ ସମାନ ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ରୂପ, ଆଚରଣ, ଚରିତ୍ର ଓ ଶିକ୍ଷା ଏପରି ଥିଲା; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଦେବବ୍ରତ, ଗଙ୍ଗାରୁ ଜନ୍ମିତ, ଭାସୁ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ, ରାଜାଧିପତି ଶିଳ୍ପରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ଚିତ୍ତ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାରଥୀ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ହରିଣକୁ ଆଘାତ କରି ଶାନ୍ତନୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ; ରାଜା ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀକୁ ଅଳ୍ପ ଜଳ ସହିତ ଦେଖିଲେ। ଏହା ଦେଖି ଶାନ୍ତନୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—'ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଆଜି ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ନହେଉଛି କାହିଁକି?' ତାପରେ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜା ତାହାର କାରଣ ଖୋଜିଲେ ଓ ଏକ ଦୀର୍ଘ, ମନୋହର ଯୁବକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟରେ ଉଭୟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଘିରା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି ଶାନ୍ତନୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମାନବୀୟ ସାମର୍ଥ୍ୟର ଉପରେ ଥିଲା। ଶାନ୍ତନୁ ଜଣା ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଯୁବକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପୂର୍ବରେ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଦେଖିଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ସେ ସ୍ମରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଯୁବକ, ନିଜ ପିତାକୁ ଦେଖି, ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରି, ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତାହାଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଶାନ୍ତନୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଆଶା କରି ଗଙ୍ଗାକୁ କହିଲେ—'ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖା'। ତାପରେ ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ କରି, ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ଏହି ମନୋହର ଯୁବକୁ ଧରି ଦେଖାଇଲେ। ଗଙ୍ଗା ନିଜେ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଶୁଭ୍ର ଚୀର ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଶାନ୍ତନୁ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା କହିଲେ—'ଓ ପୁରୁଷ ସିଂହ, ତୁମେ ଯେ ଅଷ୍ଟମ ପୁତ୍ର ମୋରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲା, ସେଉଁଠି ଅସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ଯୁବକ।' 'ମହାରାଜ, ଏହି ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ ପାଳନ କରିଛି; ଏହି ପୁତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ ଘରେ ନେଇଯା।' 'ସେ ବସିଷ୍ଠ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ବେଦ ଶିଖିଛି, ଅସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟାରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବରାଜ ସମାନ।' 'ସେ ସଦା ଦେବ ଓ ଆସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୌରବ ପାଇଥିଲେ, ଉଶନାସର ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିଛି।' 'ଏହିପରି, ଦେବ ଓ ଆସୁରମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଅଙ୍ଗିରସପୁତ୍ର ଯେ ଅସ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଛି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଏହି ପୁତ୍ରରେ ଅଛି।' 'ତୁମ ପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଧିକାରୀ; ଜମଦାଗ୍ନି ମୁନି ସମାନ ଶକ୍ତି ଅଛି।' 'ରାଭା ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଏହି ପୁତ୍ରରେ ଅଛି; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ରାଜଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଦକ୍ଷ।' ଏପରି କଥା କହି ଗଙ୍ଗା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ଶାନ୍ତନୁ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଚମକଦାର ହେଇ, ଶାନ୍ତନୁ ନିଜ ନଗର ପାଇଁ ଫେରିଲେ; ପୁରୁବଂଶୀ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରର ନଗର ସମାନ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ... ସେ ନିଜେ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଛି ବୋଲି ଭାବିଲେ, ଏବଂ ପୌରବବଂଶୀ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଅଭିଷେକ କରିଲେ।